Uyuz Hastalığı Nedir? Belirtileri, Bulaşması ve Tedavisi

Prof. Dr. Yelda KapıcıoğluDermatoloji Uzmanı · Nişantaşı, İstanbulYayın: 1 Ocak 1970·9 dk okuma

Uyuz hastalığı, gözle görülemeyecek kadar küçük bir akarın (Sarcoptes scabiei) derinin en üst tabakasına yerleşip tünel açmasıyla oluşan, özellikle geceleri artan şiddetli kaşıntıyla seyreden bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Kendiliğinden geçmez; hekimin reçete ettiği uyuz kremi ya da losyonunun doğru sürülmesi, ev halkının aynı anda tedavi edilmesi ve çamaşırların sıcak yıkanmasıyla tedavi edilir.

Uyuz hastalığı nedir, neden olur?

Uyuz, insana özgü bir akar türünün deriye yerleşmesiyle ortaya çıkar. Döllenmiş dişi akar derinin en üst katmanında birkaç milimetrelik ince bir tünel kazar ve bu tünelde ilerlerken her gün birkaç yumurta bırakır. Yumurtadan çıkan yavrular yaklaşık iki haftada erişkin olur, döngü böylece sürer.

Kaşıntının asıl nedeni akarın kendisi değil, vücudun akara, yumurtalarına ve dışkısına karşı geliştirdiği alerjik tepkidir. Bu yüzden ilk kez uyuz olan birinde kaşıntı, akar deriye geçtikten genellikle 2–6 hafta sonra başlar. Daha önce uyuz geçirmiş kişide bağışıklık sistemi akarı tanıdığı için belirtiler birkaç gün içinde çıkabilir.

Uyuz bir kirlilik ya da hijyensizlik göstergesi değildir. Her gün duş alan, evini titizlikle temizleyen biri de uyuz olabilir; akar derinin içinde yaşadığı için sabun ve su ona ulaşmaz. Uyuz, yakın temasın sık olduğu ortamların hastalığıdır: aile içinde, öğrenci yurtlarında, askeri koğuşlarda, kreşlerde, huzurevlerinde ve bakım evlerinde kolayca yayılır. Utanılacak bir durum değildir; saklamak yalnızca yayılmasını kolaylaştırır.

Uyuz belirtileri nelerdir?

Uyuzun en tipik belirtisi geceleri ve sıcak duştan sonra belirgin artan, uykudan uyandıran kaşıntıdır. Buna çoğu zaman şu bulgular eşlik eder:

• Küçük kabarcıklar: Sivilceye ya da sivrisinek ısırığına benzeyen, kırmızı, iğne başı büyüklüğünde kabarıklar.
• Uyuz tünelleri: Birkaç milimetre uzunluğunda, grimsi ya da ten renginde, kıvrımlı ince çizgiler. Her zaman görülmez; kaşındıkça bozulur.
• Kaşıntı izleri: Tırnakla açılmış çizikler ve kabuklar; uzun sürdüğünde egzamaya benzeyen kuruluk ve kalınlaşma.
• Nodüller: Özellikle erkek genital bölgesinde, koltuk altında ve kalçada kaşıntılı, sert, kırmızı-kahverengi kabarıklar.
• Evdekilerde benzer kaşıntı: Aynı evde yaşayan birden çok kişinin aynı dönemde kaşınması güçlü bir ipucudur.

Gece kaşıntısının nedeni tam olarak açıklanmış değildir; yatağın sıcaklığı ve akarın sıcakta daha hareketli olması öne sürülür. Geceleri kaşıntı yapan başka durumlar da vardır; bunları gece artan kaşıntının nedenleri yazısında ele aldık.

Uyuz en çok nereyi kaşındırır?

Uyuz en çok parmak aralarını, el bileklerinin iç yüzünü, dirsekleri, koltuk altlarını, bel ve göbek çevresini, kalçaları ve genital bölgeyi tutar. Kadınlarda meme başı çevresi, erkeklerde penis ve torba üzerinde kaşıntılı kabarcıklar sık görülür. Yetişkinlerde yüz ve saçlı deri genellikle etkilenmez.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda tablo farklıdır: avuç içi, ayak tabanı, baş, yüz ve boyun da tutulabilir. Bebek kaşıyamadığı için huzursuzluk, sık uyanma ve beslenmede azalma ön planda olabilir.

Kabuklu (Norveç) uyuz ve nodüler uyuz

Kabuklu uyuz; bağışıklığı zayıflamış kişilerde, çok yaşlılarda ve bazı nörolojik hastalığı olanlarda görülen ağır biçimdir. Deride çok sayıda akar barındıran kalın, gri-sarı, kabuklu plaklar oluşur; el, ayak ve tırnak çevresi kalınlaşır. Kaşıntı az olabildiği için gözden kaçabilir. Çok bulaşıcıdır ve hekim takibinde daha yoğun tedavi gerektirir. Nodüler uyuzda ise kaşıntılı sert kabarıklar ön plandadır; bu kabarıklar akar öldükten sonra da haftalarca, bazen aylarca sürebilir.

Uyuz nasıl bulaşır, bulaşıcı mı?

Evet, uyuz bulaşıcıdır ve en çok uzun süreli, doğrudan ten tene temasla bulaşır. Aynı yatağı paylaşmak, cinsel ilişki, bir bebeği ya da yaşlıyı kucakta taşıyıp bakımını yapmak tipik bulaşma yollarıdır. Kısa bir tokalaşma ya da hızlı bir sarılmayla bulaşma olasılığı düşüktür.

Akar insan vücudundan ayrıldıktan sonra genellikle 2–3 gün yaşayabilir. Bu nedenle ortak kullanılan çarşaf, havlu, bornoz ve giysilerle de bulaşabilir, ancak bu yol ten temasına göre daha az önemlidir. Kabuklu uyuzda eşya ve ortam yoluyla bulaşma çok daha kolaydır.

• Belirti çıkmadan bulaştırır: İlk kez uyuz olan kişi, kaşıntı başlamadan önceki haftalarda da akarı başkalarına geçirebilir. Ev halkının belirtisi olmasa da tedavi edilmesinin nedeni budur.
• Hayvanlardan insan uyuzu geçmez: Kedi ve köpeklerin uyuz akarları insana geçip kısa süreli kaşıntılı kabarcıklar yapabilir, ancak insan derisinde çoğalamaz. İnsan uyuzunun kaynağı başka bir insandır.
• Tedaviden sonra bulaştırıcılık: Doğru uygulanan ilk tedaviden sonraki gün genellikle okula ya da işe dönülebilir; kabuklu uyuzda bu kararı hekim verir.

Uyuz olduğunuzu nasıl anlarsınız?

Gece artan kaşıntı, parmak arası ve bilekte küçük kabarcıklar ve evde başka birinin de kaşınması bir araya geliyorsa uyuzdan şüphelenilir; kesin tanıyı muayene koyar. Dermatolog deriyi dermatoskop denen ışıklı büyüteçle inceler ve tünelin ucundaki akarı çoğu zaman bu yolla görebilir. Gerekirse tünelden alınan küçük bir kazıntı mikroskopta incelenir.

Uyuz; egzama, kurdeşen ve böcek ısırıklarıyla sık karışır. Aşağıdaki tablo yalnızca yön gösterir, kesin tanı muayeneyle konur.

Uzun süredir kaşınan birinde uyuzun üzerine kaşıntıya bağlı egzama da eklenebilir; iki durum bir arada olabilir. Egzamanın belirtileri ve tedavisi ile kurdeşeni tetikleyen etkenler ayrı yazılarımızda ayrıntılı anlatılıyor.

Uyuz nasıl geçer?

Uyuz, hekimin reçete ettiği uyuz kremi ya da losyonunun tüm vücuda kurallara uygun sürülmesi, uygulamanın genellikle bir hafta sonra tekrarlanması ve ev halkının aynı gün tedavi edilmesiyle geçer. Bitkisel karışımlar, sabunlar ya da kaşıntı kremleri akarı öldürmez. Uyuzu en kısa sürede geride bırakmanın yolu da budur: ilk seferde doğru uygulama, temaslıların eksiksiz tedavisi ve aynı gün yapılan çamaşır temizliği.

Reçeteli uyuz kremi nasıl sürülür?

Ürüne göre küçük farklar olabilir; aşağıdaki adımlar genel çerçevedir, hekiminizin ve ürünün talimatı önceliklidir.

1. Kremi akşam, duştan sonra cildiniz kuruyup serinlediğinde sürün.
2. Çene hizasından ayak tabanına kadar tüm vücuda ince bir tabaka halinde uygulayın; yalnızca kaşınan yerlere değil.
3. Gözden kaçan yerleri atlamayın: parmak araları, tırnak altları (tırnaklar kısa kesilmiş olmalı), koltuk altları, göbek çukuru, meme altı, kalça arası, genital bölge, kulak arkası ve ayak tabanı.
4. Kremi ürüne göre çoğunlukla 8–14 saat, yani bir gece boyunca bekletin. Bu sürede ellerinizi yıkarsanız ellerinize yeniden sürün.
5. Sabah duş alıp kremi yıkayın, temiz iç çamaşırı ve giysi giyin, yatak takımlarını değiştirin.
6. Hekiminiz önerdiyse uygulamayı genellikle 7 gün sonra aynı şekilde tekrarlayın. İkinci uygulama, ilk uygulamadan sağ kalan yumurtalardan çıkan yavru akarları hedefler.

Ağızdan alınan uyuz tedavisi ne zaman kullanılır?

Kabuklu uyuzda, kremi tüm vücuda sürmenin zor olduğu durumlarda, toplu yaşam alanlarındaki salgınlarda ya da krem tedavisine yanıt alınamadığında hekim ağızdan alınan uyuz tedavisi önerebilir. Genellikle bir-iki hafta arayla iki doz şeklinde planlanır. Küçük çocuklarda, gebelikte ve emzirirken uygunluğu ayrıca değerlendirilir. Kabuklu uyuzda krem ve ağızdan tedavi çoğu zaman birlikte kullanılır.

Ev halkı ve yakın temaslılar aynı anda tedavi edilmeli mi?

Evet. Aynı evde yaşayan herkes, cinsel partner ve düzenli bakım veren kişiler belirtisi olmasa bile aynı gün, mümkünse aynı akşam tedavi edilir. Biri atlanırsa akar ondan yeniden diğerlerine geçer ve tedavi işe yaramadı sanılır. Tekrarlayan uyuzun en sık nedeni budur.

Bebeklerde, gebelikte ve emzirirken uyuz tedavisi

Her uyuz ilacı her yaşta ve gebelikte aynı güvenlikte değildir. Gebelikte, emzirme döneminde ve özellikle ilk aylarındaki bebeklerde hangi reçeteli kremin, ne kadar süreyle kullanılacağına hekim karar verir. Bebeklerde, küçük çocuklarda ve yaşlılarda krem genellikle saçlı deri, alın, yanaklar ve kulak arkası dahil sürülür; göz ve ağız çevresinden kaçınılır. Bebek kremi ağzına götürmesin diye ellerine ince pamuklu eldiven giydirilebilir. Emziren anne meme bölgesine sürdüğü kremi emzirmeden önce yıkamalı, emzirme bittikten sonra yeniden sürmelidir. Bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlarda, organ nakli olanlarda ve kemoterapi alanlarda tedavi daha yakın takiple planlanır.

Uyuzda ev temizliği nasıl yapılır?

Uyuzda ev temizliği; tedavi günü, son üç günde kullanılan çamaşırları 60°C’de yıkamak, yıkanamayan eşyaları ağzı kapalı poşette bekletmek ve yumuşak yüzeyleri süpürmekten ibarettir. Evi ilaçlatmaya ya da böcek spreyi sıkmaya gerek yoktur.

İkinci uygulama gününde yatak takımlarını ve o gün giyilenleri yeniden yıkamak, ev temizliğini tamamlar.

Uyuz kaç günde geçer, kaşıntı neden sürer?

Doğru uygulanan tedaviyle akarlar ilk uygulamadan sonra ölür, ancak kaşıntı 2–4 hafta daha sürebilir; bu, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Ölen akarlar ve bıraktıkları kalıntılar bir süre deride kalır, bağışıklık sistemi de onlara tepki vermeyi sürdürür. Bu döneme uyuz sonrası kaşıntı denir.

Bu süreçte kremi kendi başınıza her gün yeniden sürmek kaşıntıyı azaltmaz; tersine cildi tahriş edip yeni bir egzamaya yol açabilir. Kaşıntı için hekiminiz parfümsüz nemlendirici, ağızdan antihistaminik ya da kısa süreli kortizonlu krem önerebilir. Tedaviden sonra kuruyan cildin bakımı için kuru cilde iyi gelen bakım önerileri işinize yarayabilir.

Şu durumlar ise tedavinin yeniden değerlendirilmesini gerektirir:

• Tedaviden 2–4 hafta sonra kaşıntının azalmak yerine artması
• Yeni tünellerin ya da yeni bölgelerde kabarcıkların çıkması
• Ev halkından birinin yeniden kaşınmaya başlaması

Nodüler uyuzdaki sert kabarıklar ise akar ölse de haftalar, bazen aylar içinde yavaş yavaş söner.

Evde yapılmaması gerekenler

Uyuzda en sık hata, akarı öldürmeyen ama cildi tahriş eden yöntemlerle haftalar kaybetmektir. Şunlardan kaçının:

• Gazyağı, mazot, çamaşır suyu, kolonya, ispirto ya da sirke sürmek: Deriyi yakar, kimyasal tahriş ve zehirlenme riski taşır; tünelin içindeki akara ve yumurtaya etki etmez.
• Hayvanlar ya da tarım için satılan uyuz ve böcek ilaçlarını kullanmak: İnsan derisi için ayarlanmamıştır; ciddi zehirlenmelere yol açabilir.
• Kortizonlu kremi tek başına sürmek: Kaşıntıyı geçici olarak bastırır, görünümü değiştirip tanıyı zorlaştırır; akar ise çoğalmayı sürdürür. Hekimler bu tabloya gizli uyuz der.
• Kremi yalnızca kaşınan yere sürmek: Akar kaşıntı olmayan bölgelerde de yaşar; eksik uygulama tedaviyi boşa çıkarır.
• Reçeteli kremi her gün tekrar tekrar sürmek: Tahriş ve kontakt egzama gelişebilir, kaşıntı artar.
• Kükürtlü sabun, sert kese ve çok sıcak suyla sık yıkanmak: Sabun deride kısa süre kalır, akara yetmez; sert ovma ve sıcak su ise cildi kurutup kaşıntıyı artırır.
• Ev halkından birini belirtisi yok diye atlamak: Akar o kişiden yeniden diğerlerine geçer.

Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?

Gece artan kaşıntı bir haftadan uzun sürüyorsa ve evde başka biri de kaşınıyorsa dermatoloğa başvurmanız gerekir; uyuzun tedavisi reçetelidir. Aşağıdaki durumlarda beklemeyin:

• Bebekte, küçük çocukta, gebelikte, emzirirken ya da çok yaşlı bir yakınınızda kaşıntılı döküntü
• Bağışıklığı baskılayan bir hastalık ya da tedavi varken yaygın kaşıntı
• Elde, ayakta ya da tırnak çevresinde kalın, gri-sarı, kabuklu plaklar (kabuklu uyuz şüphesi)
• Sarı kabuklu, irinli, ağrılı, sıcak yaralar ya da ateş: kaşıntıyla açılan yaralara bakteri yerleşmiş olabilir
• Genital bölgede kaşıntılı kabarıklar: cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonlar açısından da değerlendirme gerekir
• Tedaviden 2–4 hafta sonra yeni lezyonlar ya da artan kaşıntı
• Kremi sürdükten sonra yanma, kızarıklık ve yaygın döküntü
• Huzurevi, yurt ya da kreş gibi toplu bir yaşam alanında birden çok kişinin kaşınması

Muayenede ne yapılır?

Muayenede önce kaşıntının ne zamandır sürdüğü, gece artıp artmadığı, evde ve yakın çevrede kaşınan biri olup olmadığı ve daha önce hangi kremlerin kullanıldığı sorulur. Ardından parmak aralarından genital bölgeye kadar tüm deri incelenir; tünel ve akar dermatoskopla aranır, gerekirse kazıntıyla mikroskobik inceleme yapılır.

Tanı konduğunda kaç kişinin, hangi gün, nasıl tedavi edileceği, ikinci uygulamanın tarihi ve ev temizliği adımları yazılı olarak planlanır. Kaşıntı için ayrı bir tedavi düzenlenir ve genellikle 2–4 hafta sonra kontrol önerilir. Kaşıntının uyuz dışı bir nedene, örneğin egzamaya ya da kurdeşene bağlı olduğu anlaşılırsa tedavi buna göre değiştirilir.