Alerjik egzama, cildin belirli bir maddeye karşı duyarlılık geliştirmesi sonucu ortaya çıkan, kaşıntılı ve kızarık bir deri iltihabıdır; tıpta çoğunlukla alerjik kontakt dermatit, halk arasında temas egzaması olarak adlandırılır. Nikel, koku maddeleri, kozmetik koruyucuları ve saç boyası en sık sorumlu maddelerdir ve belirtiler genellikle temastan bir iki gün sonra başlar. Sorumlu madde yama testiyle bulunup ondan uzak durulduğunda tablo çoğu zaman tamamen düzelir.
Alerjik egzama nedir, atopik egzamayla aynı şey mi?
Hayır; halk arasında “alerjik egzama” iki farklı tablo için kullanılır ve bu ayrım tedaviyi değiştirir.
- Alerjik kontakt egzama: Dışarıdan değen bir maddeye karşı gelişen, gecikmeli seyreden bir alerjidir. Bu yazının asıl konusu budur ve sorumlu madde bulunduğunda tedavisi en net olan egzama tipidir.
- Atopik egzama: Alerjik yatkınlığı olan, ailesinde astım, alerjik nezle ya da egzama bulunan kişilerde, doğuştan zayıf deri bariyeriyle seyreden egzamadır. Ortaya çıkması için bir maddeye temas şart değildir. Bebeklerin bir kısmında bazı gıdalar alevlendirici olabilir; yetişkinlerde ise gıdalar nadiren nedendir.
“Yağlı egzama” diye aranan seboreik dermatit ise alerjik bir hastalık değildir; ciltte doğal olarak bulunan bir mayanın rol oynadığı, kaş, burun kenarı ve saçlı deriye yerleşen ayrı bir tablodur. Ayrıntıları seboreik dermatit ve kepek yazımızda bulabilirsiniz. Tüm tiplerin karşılaştırması için egzama çeşitleri yazımıza bakabilirsiniz.
Temas egzaması (kontakt egzama) nedir?
Temas egzaması, cildin dışarıdan değen bir maddeye verdiği iltihabi yanıttır; madde cildi doğrudan yıpratıyorsa tahriş edici (irritan) tip, bağışıklık sistemi o maddeye duyarlı hâle gelmişse alerjik tip söz konusudur.
| Özellik | Tahriş edici (irritan) kontakt egzama | Alerjik kontakt egzama |
|---|---|---|
| Nasıl gelişir? | Madde deri bariyerini doğrudan aşındırır; alerji yoktur | Bağışıklık sistemi maddeyi tanır ve her temasta iltihap başlatır |
| Kimlerde görülür? | Yeterli maruziyette herkeste; sık el yıkayanlar, ev işi yapanlar, kuaför, mutfak ve sağlık çalışanları | Yalnızca o maddeye duyarlı hâle gelmiş kişilerde |
| Ne zaman başlar? | Temastan kısa süre sonra ya da tekrarlayan maruziyetle yavaş yavaş | Temastan genellikle 24–72 saat sonra |
| Belirgin yakınma | Yanma, batma, kuruluk, çatlak | Yoğun kaşıntı, kızarıklık, küçük su kabarcıkları, sızıntı |
| Yayılım | Çoğunlukla temas alanıyla sınırlı | Temas alanından taşabilir, uzak bölgelere yayılabilir |
| Yama testi | Olumsuz çıkar | Sorumlu maddeyi gösterir |
İki tip aynı kişide bir arada bulunabilir: tahrişle zayıflayan deri, alerjenlere karşı daha kolay duyarlanır. Tablo yön gösterir; kesin ayrım muayeneyle ve gerektiğinde yama testiyle yapılır.
Alerjik egzama nasıl olur?
Alerjik egzama iki aşamada gelişir: önce cilt bir maddeyle tanışıp ona karşı duyarlılık kazanır, sonraki temaslarda ise aynı madde iltihabı başlatır.
Duyarlanma haftalar, aylar hatta yıllar sürebilir. Bu yüzden yıllardır sorunsuz kullandığınız bir şampuana ya da küpeye bir gün alerji gelişebilir. Duyarlılık bir kez kazanıldığında çoğunlukla ömür boyu sürer. Belirtilerin temastan bir iki gün sonra çıkması, nedeni bulmayı zorlaştıran en önemli özelliktir: Pazartesi sürülen bir krem, çarşamba günü egzama olarak kendini gösterebilir.
Alerjen her zaman doğrudan sürülmez. Parfüm spreyi, saç spreyi ya da tozlar havayla taşınarak yüze, göz kapaklarına ve boyna yerleşebilir. Bazı maddeler ise ancak güneş ışığıyla birleşince alerji yapar; bu durumda egzama yalnızca güneş gören bölgelerde çıkar.
Alerjik egzamaya en sık hangi maddeler neden olur?
En sık sorumlu madde nikeldir; onu koku maddeleri, kozmetik koruyucuları, saç boyası, lastik ürünleri ve deri işlemede kullanılan kromat izler.
- Nikel: Küpe, kolye, kemer tokası, kot düğmesi, saat kayışı tokası, gözlük çerçevesi ve anahtar. Nikel alerjisi sıklıkla kulak deldirildikten sonra başlar.
- Koku maddeleri: Parfüm, deodorant, kokulu kremler, deterjan, çamaşır yumuşatıcısı ve ıslak mendil. Bitkisel esans yağları da bu gruptadır.
- Koruyucular: Kozmetik, şampuan ve ıslak mendillerde bulunur; bazıları ürünün içinde formaldehit salar. “Parabensiz” etiketi, ürünün alerji yapmayacağı anlamına gelmez.
- Saç boyası: Koyu renk boyalardaki parafenilendiamin (PPD) belirtileri saçlı deriden çok alında, saç çizgisinde, kulak çevresinde ve boyunda verir. Kara kına dövmesi aynı maddeyle güçlü bir duyarlanma yapar ve ileride saç boyasına ağır tepkiye yol açabilir.
- Akrilatlar: Kalıcı oje, jel ve protez tırnak malzemelerinde bulunur; parmak uçlarında, göz kapaklarında ve yüzde egzama yapabilir.
- Lastik (kauçuk) katkıları: Eldiven, ayakkabı tabanı ve lastikli giysiler.
- Kromat: Deri ayakkabı ve eldivenler ile çimento; inşaat çalışanlarında el egzamasının sık nedenidir.
- Cilde sürülen ürünler: Antibiyotikli kremler, cildi uyuşturan bazı kremler, nadiren kortizonlu kremlerin kendisi, propolis ve bitkisel karışımlar.
Alerjik egzama nerede çıkar? Yerleşim ipucu verir
Temas egzamasında döküntünün yeri ve şekli çoğu zaman sorumlu maddeyi ele verir; sınırların keskin olması ve temas alanıyla örtüşmesi en güçlü ipucudur.
- Kulak memesi ve boyun: takılar
- Göbek altında yuvarlak alan: kot düğmesi ya da kemer tokası
- Bilekte bant şeklinde: saat kayışı veya tokası
- Göz kapakları: oje, saç ürünleri, göz makyajı; çoğu zaman elle taşınır (yüzde ve göz kapağında egzama)
- Alın, saç çizgisi ve kulak arkası: saç boyası
- Koltuk altı: deodorant, parfüm, giysi boyası
- El sırtı ve parmak araları: eldiven, deterjan, ıslak çalışma (elde egzama)
- Ayak sırtı: ayakkabı derisi, yapıştırıcı ve lastik
- Dudaklar ve ağız çevresi: ruj, dudak kremi, diş macunundaki aroma maddeleri
Alerjen eller ve havayla taşınabildiği için döküntü her zaman değdiği yerde kalmaz. Hafta sonu ya da tatilde düzelip iş günlerinde geri dönen egzama, iş ortamındaki bir maddeyi düşündürür.
Yama testi nedir, nasıl yapılır?
Yama testi, alerjik kontakt egzamada sorumlu maddeyi göstermek için kullanılan standart tanı yöntemidir.
- Sık alerji yapan maddelerden oluşan standart bir seri, gerekirse kişinin kendi ürünleriyle birlikte, küçük hazneler içinde sırta bantla yapıştırılır.
- Bantlar 48 saat yerinde kalır; bu sürede sırt ıslatılmaz ve yoğun terleten egzersiz yapılmaz.
- Bantlar çıkarıldığında ilk okuma yapılır.
- Geç çıkan tepkileri yakalamak için 72–96. saatte ikinci okuma yapılır; bazı maddeler için daha sonra bir kontrol daha gerekebilir.
Testten önce sırta kortizonlu krem sürülmemeli ve sırt güneşte yanmamış olmalıdır. Ağızdan ya da iğneyle kortizon veya bağışıklığı baskılayan bir tedavi alıyorsanız sonuç etkilenebileceği için hekime söyleyin; antihistaminikler genellikle sonucu belirgin etkilemez. Egzama yaygın ve aktifse test, cilt yatıştıktan sonra yapılır. Gebelikte yama testi genellikle doğum sonrasına ertelenir.
Olumlu çıkan bir maddenin gerçekten sizin egzamanızla ilişkili olup olmadığına hekim, öykünüzle birlikte karar verir. Sonuç, hangi maddeden ve hangi ürünlerden uzak durulacağını netleştirir.
Yama testi, prick testi ve kan testi arasındaki fark
Deriye küçük bir çizik atılarak yapılan prick testi ve kanda alerji antikoru ölçümü; polen, ev tozu akarı, gıda ve ilaçlara karşı gelişen ani tip alerjiyi araştırır. Temas egzaması gecikmeli bir alerji olduğu için bu testlerde görünmez; doğru test yama testidir. Tersine, dakikalar içinde çıkıp saatler içinde kaybolan kabarıklıklarda, yani kurdeşende, yama testinin yeri yoktur.
Alerjik egzama nasıl geçer?
Alerjik egzamanın tedavisinde en belirleyici adım sorumlu maddeden uzak durmaktır; kremler iltihabı yatıştırır, ama kaynak sürdükçe egzama geri döner.
- Kaçınma: Alerjinizin olduğu maddenin adını ve ürün etiketlerindeki karşılıklarını öğrenin. Nikel alerjisinde kot düğmesinin iç yüzünü kumaş bir yamayla kapatabilir, titanyum gibi nikel salmayan takıları seçebilirsiniz.
- Bariyer onarımı: Kokusuz bir nemlendiriciyi düzenli kullanın, ılık suyla yıkanın.
- İltihabın yatıştırılması: Hekimin bölgeye göre belirlediği güçte kortizonlu krem kısa süre kullanılır; yüz ve göz kapaklarında kortizon içermeyen iltihap giderici kremler tercih edilebilir. Geniş alana yayılan ağır tabloda kısa süreli ağızdan alınan tedaviler gerekebilir. Antihistaminikler kaşıntıyı ve uykuyu bir ölçüde rahatlatır, egzamanın kendisini tedavi etmez.
- Korunma: Islak işlerde pamuklu iç eldiven ve üzerine uygun bir koruyucu eldiven kullanın; lastik alerjisinde lastik içermeyen (nitril) eldivenlere geçin.
Kaynaktan uzaklaşıldıktan sonra deri genellikle birkaç hafta içinde düzelir. Duyarlılık ise çoğu zaman kalıcıdır; madde yeniden temas ettiğinde tablo tekrar başlayabilir.
Evde yapılmaması gerekenler
Alerjik egzamada en sık hata, kaşıntıyı geçirmek için cilde yeni bir madde daha sürmektir.
- Elinizdeki kremleri rastgele denemek: Antibiyotikli ve bitkisel kremler kendileri alerjen olabilir.
- Kara kına dövmesi yaptırmak: Güçlü bir duyarlanmaya ve ileride saç boyasına ağır alerjiye yol açabilir.
- “Cildim alışır” diyerek ürünü kullanmaya devam etmek: Alerjide alışma gelişmez; her temasta tablo yeniden başlar ve ağırlaşabilir.
- Kolonya, alkol, sirke, propolis ya da esans yağı sürmek: Hem tahriş eder hem yeni alerji riski taşır.
- “Hipoalerjenik” ya da “doğal” yazan ürünü güvenli saymak: Bu ifadelerin standart bir tanımı yoktur; önemli olan içerik listesidir.
- Kaşımak ve sıcak suyla rahatlamaya çalışmak: Kısa bir rahatlamanın ardından kaşıntıyı ve iltihabı artırır.
Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?
Egzama aynı bölgede tekrar tekrar çıkıyorsa, bir ürünle, takıyla ya da iş ortamıyla ilişkili görünüyorsa veya hızla yayılıyorsa muayene gerekir.
- Egzama belirli bir bölgede tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa
- Yeni bir ürün, saç boyası, kına, takı ya da ayakkabı sonrası başladıysa
- Sınırları keskin ve bir nesnenin şekline uyuyorsa
- Yüzde ve göz kapaklarında belirgin şişlik varsa; dudak veya dil şişliği ve nefes darlığı eşlik ediyorsa acil servise gidin
- Sızıntı, bal rengi kabuk, ağrı ya da ateş geliştiyse
- Tedaviyle düzelip krem bırakılınca hemen geri dönüyorsa
- Mesleğinizle ilişkili olduğunu düşünüyorsanız
- Gebe, emziren ya da bağışıklığı baskılanmış biriyseniz veya çocuğunuzda yaygın döküntü varsa; bu dönemlerde tedavi seçimi farklıdır
Muayenede alerjik egzama nasıl araştırılır?
Muayenede amaç, döküntünün temas egzaması olup olmadığını ve öyleyse hangi maddeye bağlı olduğunu bulmaktır.
Egzamanın ne zaman başladığı, hafta sonu ve tatillerde düzelip düzelmediği, işiniz ve hobileriniz, kullandığınız kozmetik ve temizlik ürünleri sorulur. Ürünlerinizi ambalajıyla ya da içerik listesinin fotoğrafıyla getirmeniz değerlendirmeyi hızlandırır. Döküntünün yeri ve şekli incelenir; gerekirse yama testi önerilir, halka biçimli lezyonda mantarı dışlamak için kazıntı incelemesi istenebilir. Sonuçta kaçınmanız gereken maddeler ve bunların hangi ürünlerde bulunabileceği konuşulur, iltihabı yatıştıracak tedavi ise bölgeye ve yaşınıza göre planlanır. Tedavi seçeneklerinin genel çerçevesi için egzama tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Cilt sorununuz için uzman görüşü alın