Sedef hastalığı neden olur sorusunun kısa cevabı şudur: sedef (psoriasis), genetik olarak yatkın kişilerde bağışıklık sisteminin deride aşırı ve yanlış yönlendirilmiş bir iltihap başlatmasıyla ortaya çıkar. Bu iltihap deri hücrelerinin olağandan çok daha hızlı yenilenmesine yol açar; hücreler dökülemeden birikerek kalın, beyaz pullu plakları oluşturur. Boğaz enfeksiyonu, stres, deri yaralanmaları, bazı ilaçlar, sigara ve fazla kilo hastalığı başlatabilir ya da alevlendirebilir; sedef bulaşıcı değildir.
Sedefte deride ne olur? Bağışıklık sistemi ve hızlanan hücre yenilenmesi
Sedefte sorun deride görünür ama bağışıklık sisteminde başlar: bazı bağışıklık hücreleri deride iltihap sinyalleri üretir ve bu sinyaller deri hücrelerini aşırı hızlı çoğalmaya iter.
Normalde derinin üst katmanı yaklaşık dört haftada yenilenir. Sedef plaklarında bu süre birkaç güne iner. Yeni hücreler olgunlaşmadan yüzeye ulaşır, eskiler dökülmeye fırsat bulamaz ve üst üste biriken hücreler gümüşi beyaz pulları oluşturur. Aynı sırada deri altındaki kılcal damarlar genişler; plakların kırmızı görünmesi ve pullar kazındığında küçük kanama noktalarının çıkması bundandır.
Bu süreçte rol oynayan sinyal moleküllerinin (TNF, IL-17 ve IL-23 gibi) tanımlanması, sedefin nasıl oluştuğunu anlamayı kolaylaştırdı ve bu molekülleri hedefleyen biyolojik tedavilerin geliştirilmesini sağladı. Sedef bu nedenle bağışıklık aracılı, kronik bir iltihabi hastalık olarak sınıflandırılır; otoimmün hastalıklarla ortak özellikler taşır. Sedefin belirtileri, türleri ve tedavisinin tamamı için sedef hastalığı rehberimize bakabilirsiniz.
Sedef kalıtsal mı? Genetik yatkınlığın rolü
Genetik yatkınlık sedefin en güçlü risk etkenidir, ancak hastalık doğrudan anne-babadan çocuğa geçmez; aktarılan, hastalığa yatkınlıktır.
Anne, baba ya da kardeşinde sedef olanlarda risk belirgin şekilde artar; anne ve babanın ikisinde de sedef varsa risk daha da yükselir. Sedefle ilişkili çok sayıda gen bölgesi tanımlanmıştır; bunların bir kısmı bağışıklık yanıtını, bir kısmı deri bariyerini düzenler. Yine de yatkınlık tek başına yetmez. Ailesinde sedef olan birçok kişi hiç hastalanmazken, ailede kimsede olmayan birinde de sedef ortaya çıkabilir. Tabloyu başlatmak için çoğu zaman bir tetikleyici gerekir.
Sedef her yaşta başlayabilir, ancak en sık iki dönemde görülür: genç erişkinlik ve 50’li–60’lı yaşlar. Erken yaşta başlayan sedefte aile öyküsü daha sık bulunur.
Sedef hastalığını neler tetikler?
Yatkın bir kişide sedefi başlatan ya da alevlendiren en sık etkenler enfeksiyonlar, stres, deri yaralanmaları, bazı ilaçlar, sigara, alkol, fazla kilo ve soğuk, kuru havadır.
| Tetikleyici | Nasıl etki eder? | Pratikte ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| Boğaz enfeksiyonu | Bağışıklık sistemini uyarır; özellikle çocuk ve gençlerde damla şeklinde (guttat) sedefi başlatabilir | Boğaz ağrısından 1–3 hafta sonra gövdede yağmur damlası gibi küçük plaklar çıkarsa muayene gerekir |
| Stres | İltihap sinyallerini artırır; alevlenmelerin en sık bildirilen nedenlerindendir | Tek başına sedef yapmaz, var olan yatkınlığı açığa çıkarabilir |
| Deri yaralanması | Çizik, sürtünme, dövme, ameliyat izi ya da güneş yanığı yerinde yeni plak çıkabilir (Koebner fenomeni) | Pulları koparmayın, kaşımayın, sürtünmeyi azaltın |
| Bazı ilaçlar | Beta bloker grubu tansiyon ilaçları, bazı duygudurum düzenleyiciler, sıtma ilaçları; ağızdan ya da iğneyle alınan kortizonun aniden kesilmesi | İlacı kendiniz bırakmayın; ilacı yazan hekimle konuşun |
| Sigara ve alkol | Hastalığın başlama riskini ve şiddetini artırır; sigara özellikle avuç içi ve ayak tabanındaki irinli tiple ilişkilidir | Bırakmak hastalığın seyrine katkı sağlar |
| Fazla kilo | Yağ dokusu iltihap sinyalleri salgılar; kıvrım bölgelerinde sürtünmeyi artırır | Kilo vermek tedaviye yanıtı iyileştirebilir |
| Soğuk ve kuru hava | Deri kurur, güneş ışığı azalır | Kışın alevlenme tipiktir; nemlendirmeyi artırın |
| Hormonal dönemler | Ergenlik ve menopozda başlayabilir; gebelikte bazı kadınlarda hafifler, doğum sonrasında alevlenebilir | Gebelik planı varsa tedavi önceden konuşulmalıdır |
Bağışıklık sistemini etkileyen bazı enfeksiyonlar, örneğin HIV, sedefi ağırlaştırabilir. Aniden çok ağırlaşan ya da beklenen tedaviye yanıt vermeyen sedefte bu tür nedenler de araştırılır. Tetikleyiciler kişiden kişiye değişir; birinde stres, diğerinde boğaz enfeksiyonu belirleyici olabilir.
Sedef bulaşıcı mı?
Hayır, sedef bulaşıcı değildir; temas, havuz, ortak havlu, tokalaşma, cinsel ilişki ya da kan yoluyla başkasına geçmez.
Plakların enfeksiyona benzer görünmesi bu yanlış inanışı besler. Oysa sedef bir mikrop hastalığı değil, kişinin kendi bağışıklık sisteminin işleyişiyle ilgilidir. Aynı ailede birden fazla kişide sedef görülmesi bulaşmadan değil, ortak genetik yatkınlıktan kaynaklanır. Bu bilgi; okulda, iş yerinde, spor salonunda ve kuaförde yaşanabilecek dışlanmaların önüne geçmek için çevreye açıkça anlatılmaya değer.
Sedef stresten mi, beslenmeden mi olur?
Ne stres ne de beslenme tek başına sedefe neden olur; ikisi de yatkın kişide hastalığın seyrini etkileyen etkenlerdir.
Stres, sedef alevlenmesi öncesinde en sık bildirilen olaylardandır. İlişki iki yönlüdür: görünür plaklar, kaşıntı ve uykusuzluk da stres yaratır ve bu döngü hastalığı besleyebilir. Bu yüzden uyku düzeni, düzenli hareket ve gerektiğinde psikolojik destek tedavinin bir parçası olarak düşünülür.
Belirli bir yiyeceğin sedefe neden olduğu gösterilmemiştir. Fazla kilo ve yüksek miktarda alkol ise hastalığın şiddetiyle ilişkilidir. Çölyak hastalığı olan sedef hastalarında glütensiz beslenmenin yararı bildirilmiştir; çölyakı olmayanlarda ise bu diyetin yararı kanıtlanmış değildir. D vitamini düşüklüğü sedefli kişilerde sık saptanır; ancak bu eksikliğin sedefe neden olduğu ya da ağızdan alınan takviyenin plakları düzelttiği gösterilmemiştir. Eksiklik varsa genel sağlık için tamamlanır.
Sedef neden yalnızca bir cilt hastalığı değildir?
Sedefteki iltihap deriyle sınırlı kalmayabildiği için sedef, tüm vücudu ilgilendirebilen sistemik bir iltihabi hastalık olarak kabul edilir.
- Sedef artriti (eklem tutulumu): Hastaların bir bölümünde eklemler de etkilenir. Sabah tutukluğu, eklem şişliği, bir parmağın tümüyle sosis gibi şişmesi ya da topuk ağrısı önemli işaretlerdir. Tırnak tutulumu olanlarda daha sık görülür. Erken tanı, kalıcı eklem hasarını önlemede belirleyicidir.
- Kalp-damar ve metabolik hastalıklar: Orta ve ağır sedefte yüksek tansiyon, diyabet, kan yağlarında yükseklik ve kalp-damar hastalıkları daha sık görülür.
- Ruh sağlığı: Depresyon ve kaygı bozukluğu sıklığı artmıştır.
- İltihabi bağırsak hastalıkları: Sedefi olanlarda daha sık bildirilmiştir.
Bu nedenle sedef takibinde cilt kadar tansiyon, kan şekeri, kan yağları ve eklem yakınmaları da göz önünde tutulur.
Sedef hangi hastalıklarla karışır?
Sedef en sık seboreik dermatit, egzama, mantar enfeksiyonu ve liken ile karışır; ayrım tedaviyi doğrudan değiştirir.
- Seboreik dermatit: Pullar daha ince, sarımsı ve yağlıdır; sedefte ise kalın ve gümüşi beyazdır. Saçlı deride ikisi sık karışır (seboreik dermatit ve kepek).
- Egzama: Kaşıntı daha ön plandadır, sınırlar daha siliktir; dirsek ve diz dış yüzü yerine iç yüzleri tutar (egzama çeşitleri).
- Mantar enfeksiyonu: Kenarı kabarık, ortası açılan, çoğu zaman tek taraflı halka şeklinde lezyonlar yapar; kazıntı incelemesiyle ayırt edilir (mantar hastalıkları).
- Liken planus: Mor renkli, parlak, yassı kabarıklıklar yapar ve yoğun kaşınır.
Tırnaklarda iğne batırılmış gibi küçük çukurcuklar, yağ lekesine benzeyen sarı-kahverengi alanlar ve tırnağın yatağından ayrılması sedefi güçlü şekilde düşündürür. Bu bulgular tırnak mantarıyla da karışabildiği için tırnak sağlığı ve renk değişiklikleri konusunda dikkatli bir değerlendirme gerekir.
Evde yapılmaması gerekenler
Sedefte bazı yaygın uygulamalar plakları kalınlaştırır, yeni plak çıkmasına yol açar ya da tedaviyi zorlaştırır.
- Pulları tırnakla koparmak, kese ya da sert lifle kazımak: Deri yaralanması yeni plak çıkarır.
- Güneşte yanana kadar kalmak: Kontrollü güneş bazı hastalarda yararlı olabilir, ancak güneş yanığı yeni plak yapar.
- Başkasına yazılmış kortizonlu kremi uzun süre ya da geniş alana sürmek: Deriyi inceltir, bırakıldığında alevlenmeye yol açabilir.
- Ağızdan ya da iğneyle kortizonu kendi başınıza kullanmak: Kesildiğinde ağır alevlenmeye ve irinli sedef tipine zemin hazırlayabilir.
- Tansiyon ya da psikiyatri ilacını sedef yapıyor diye kendi başınıza bırakmak: İlacın değiştirilmesi gerekip gerekmediğine ilacı yazan hekimle birlikte karar verilir.
- Kolonya, sirke ve bitkisel karışımlar sürmek: Tahriş eder ve kontakt alerji riski taşır.
Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?
Kalın, pullu plaklar ilk kez ortaya çıktıysa, tırnak ya da eklem belirtileri varsa veya döküntü hızla yayılıyorsa muayene gerekir.
- Dirsek, diz, saçlı deri ya da bel bölgesinde kalın, pullu, sınırları net plaklar varsa
- Tırnaklarda çukurlaşma, renk değişikliği ya da ayrılma başladıysa
- Eklem ağrısı, sabah tutukluğu, parmakta şişlik ya da topuk ağrısı varsa; bu durumda beklemeden
- Boğaz enfeksiyonundan sonra gövdede aniden çok sayıda küçük plak çıktıysa
- Kızarıklık tüm vücudu sardıysa, üşüme-titreme ve ateş eşlik ediyorsa ya da plakların üzerinde irinli kabarcıklar çıktıysa: aynı gün, gerekirse acil servise başvurun
- Gebelik planlıyorsanız, gebe ya da emziriyorsanız, çocuğunuzda sedef düşünülüyorsa veya bağışıklığı baskılanmış biriyseniz
- Plaklar uykunuzu, işinizi ya da sosyal yaşamınızı etkiliyorsa
Muayenede sedefin nedeni ve tetikleyicileri nasıl değerlendirilir?
Sedef tanısı çoğu zaman muayeneyle konur; muayenede hem tanı doğrulanır hem de sizin hastalığınızı alevlendiren etkenler tek tek gözden geçirilir.
Deri, saçlı deri, tırnaklar, kıvrım bölgeleri ve gerekirse genital bölge incelenir. Ailede sedef öyküsü, son haftalardaki enfeksiyonlar, kullandığınız ilaçlar, sigara ve alkol alışkanlığı ile eklem yakınmaları sorulur. Tanı net değilse küçük bir deri biyopsisi istenebilir; damla şeklinde sedefte boğaz enfeksiyonu, sistemik tedavi düşünülüyorsa kan tahlilleri değerlendirilir. Ardından hastalığın yaygınlığına ve yaşamınıza etkisine göre kremler, ışık tedavisi, ağızdan alınan tedaviler ya da biyolojik tedaviler arasından size uygun plan konuşulur; eklem tutulumu düşünülürse romatoloji ile birlikte izlenir.
Cilt sorununuz için uzman görüşü alın