Kıl Kökü İltihabı (Folikülit) Nedir? Neden Olur, Nasıl Geçer?

Prof. Dr. Yelda KapıcıoğluDermatoloji Uzmanı · Nişantaşı, İstanbulYayın: 1 Ocak 1970·9 dk okuma

Kıl kökü iltihabı (folikülit), kılların çıktığı küçük deri ceplerinin (kıl foliküllerinin) bakteri, maya mantarı ya da tıraş ve sürtünme gibi tahrişler nedeniyle iltihaplanmasıdır; her biri bir kılın çevresinde oturan küçük, kırmızı veya beyaz başlı kabarcıklarla kendini gösterir. Hafif kıl kökü iltihabı, tetikleyici ortadan kalktığında çoğu zaman birkaç gün ile iki hafta içinde geçer. Tekrarlıyor ya da geçmiyorsa nedenine bakmak gerekir; çünkü bakteriye, mantara ve batık kıla yönelik tedaviler birbirinden farklıdır.

Kıl kökü iltihabı nedir, nasıl görünür?

Kıl kökü iltihabı, kıl foliküllerinin derinin yüzeyine yakın kısmının iltihaplanmasıdır; sivilceye benzeyen ama her biri bir kılın çıktığı noktaya oturan çok sayıda küçük kabarcık olarak görülür.

Kabarcıklar genellikle toplu iğne başı ile mercimek arasında büyüklüktedir. Bazılarının ortasında kıl seçilir, bazılarının tepesinde beyaz-sarı bir irin noktası bulunur. Kaşıntı, yanma ve dokununca hassasiyet sıktır. En çok tıraş edilen ya da sürtünen bölgelerde çıkar: bacaklar, sakal bölgesi ve boyun, koltuk altı, bikini bölgesi, kalça, sırt ve göğüs.

Kıl kökü iltihabı çoğunlukla yüzeyseldir ve kalıcı bir iz oluşturmadan geçer. İltihap derine inerse kıl kökünün çevresinde ağrılı, büyük bir şişlik, yani çıban (fronkül) gelişebilir; bu ayrı bir tablodur ve hekim değerlendirmesi gerektirir.

Kıl kökü iltihabının türleri nelerdir?

Kıl kökü iltihabı tek bir hastalık değildir; nedenine göre bakteriyel, mantar (maya) kaynaklı, batık kıla bağlı, jakuzi-havuz kaynaklı ve ilaçla ilişkili türleri vardır ve her biri farklı tedavi edilir.

Bakteriyel folikülit

En sık görülen türdür. Deride doğal olarak bulunabilen stafilokok bakterisi, tıraş, ağda veya sürtünmeyle zedelenen kıl köküne yerleşir. Kırmızı zemin üzerinde beyaz-sarı başlı, hafif ağrılı kabarcıklar oluşur. Sakal bölgesinde haftalarca, hatta aylarca süren ve her tıraşla alevlenen derin türüne “sikozis barbae” (sakal kıl kökü iltihabı) denir.

Mantar kaynaklı folikülit: “fungal akne”

Deride normalde yaşayan Malassezia adlı maya mantarının kıl köklerinde aşırı çoğalmasıyla oluşur. Sırt, göğüs, omuzlar ve bazen alın kenarında, birbirine çok benzeyen, aynı boyutta, küçük ve kaşıntılı kabarcıklar tipiktir. Sıcak ve nemli hava, terli kıyafetle uzun süre kalmak, yağlı kremler ve antibiyotik kullanımı tetikler. İnternette “fungal akne” diye anılsa da gerçek bir akne değildir; sivilce tedavilerine yanıt vermez, antibiyotiklerle kötüleşebilir. Aynı maya, deride açık ya da koyu renkli lekeler yapan tinea versikolor hastalığından da sorumludur.

Batık kıl (psödofolikülit)

Burada sorun mikrop değil, kılın kendisidir: Çok kısa ve tersine kesilen kıvırcık ya da sert kıl, uzarken ucu kıvrılıp deriye geri batar ve deri buna yabancı cisim gibi tepki verir. Sakal bölgesi, boyun, bikini bölgesi ve bacaklarda, tıraştan bir iki gün sonra beliren kaşıntılı, sert kabarcıklarla kendini gösterir. Kıvırcık kıllı ve koyu tenli kişilerde daha sıktır; geride koyu leke ve sertleşmiş iz bırakabilir.

Jakuzi ve havuz folikülidi

Yeterince dezenfekte edilmemiş jakuzi, sıcak havuz veya şişme havuz suyunda üreyen Pseudomonas adlı bakteriden kaynaklanır. Sudan çıktıktan genellikle bir iki gün sonra, en çok mayonun örttüğü gövde, kalça ve uyluklarda kaşıntılı kırmızı kabarcıklar belirir. Çoğunlukla 7–10 gün içinde kendi kendine geçer.

İlaçla ve kapatıcı ürünlerle ilişkili folikülit

Uzun süre kullanılan kortizonlu kremler, ağızdan kortizon, vücut geliştirmede kullanılan anabolik steroidler ve bazı hedefe yönelik kanser ilaçları kıl köklerinde iltihaba benzer bir döküntüye yol açabilir. Kıllı bölgelere kalın sürülen yağlı ürünler ve vazelin de kıl ağızlarını tıkayabilir. Reçeteyle kullandığınız bir ilacı kendi başınıza bırakmayın; döküntüyü ilacı yazan hekime ve dermatoloğa gösterin.

Kıl kökü iltihabı mı, sivilce mi?

Sivilcede (akne) siyah ve beyaz noktalar (komedonlar) bulunur ve kabarcıklar farklı boyutlardadır; kıl kökü iltihabında ise komedon yoktur, kabarcıklar kıl çıkışlarına oturur ve çoğu zaman kaşıntı eşlik eder. Aşağıdaki tablo yol gösterir, kesin tanı muayeneyle konur.

Sırtta ve göğüste çıkan kabarcıklar özellikle sık karışır: Aynı bölgede hem sırt ve göğüs aknesi hem de mantar kaynaklı folikülit görülebilir, ikisi bir arada da bulunabilir. Aylardır sivilce tedavisi kullandığı hâlde sırtı düzelmeyen, üstelik kaşıntısı olan kişilerde mantar kaynaklı folikülit akla gelmelidir.

Kıl kökü iltihabı nasıl geçer?

Hafif kıl kökü iltihabı çoğu zaman tetikleyiciyi bırakmak ve basit bakımla geçer; geçmeyen ya da yaygın olan tabloda tedavi, iltihabın türüne göre seçilir.

Evde ilk adımlar:

• İltihaplı bölgeyi iyileşene kadar tıraş etmeyin; ağda ve cımbız kullanmayın.
• Günde bir iki kez ılık su ve parfümsüz, nazik bir temizleyiciyle yıkayın; havluyla ovmadan tamponlayarak kurulayın.
• Kaşıntı ve hassasiyet için günde birkaç kez 10 dakika ılık, temiz kompres uygulayın.
• Bol, pamuklu giysi tercih edin; spor sonrası terli kıyafeti beklemeden çıkarıp duş alın.
• Havlu ve jileti kimseyle paylaşmayın; yüz ve vücut havlunuzu sık değiştirin.

Hekimin türe göre tedavisi:

• Bakteriyel türde: Antiseptik içerikli yıkanma ürünleri ve antibiyotikli krem; yaygın, derin ya da tekrarlayan tabloda ağızdan alınan antibiyotik. Sık tekrarlıyorsa burun içi stafilokok taşıyıcılığı araştırılabilir.
• Mantar kaynaklı türde: Mantar karşıtı (antifungal) şampuanın duşta vücuda köpürtülüp birkaç dakika bekletilmesi ve antifungal krem; yaygın olgularda ağızdan antifungal tedavi. Bu tür tekrarlamaya eğilimlidir; sıcak aylarda haftada bir iki kez koruyucu kullanım önerilebilir. Mantar enfeksiyonlarına genel yaklaşım için mantar hastalıkları sayfasına bakabilirsiniz.
• Batık kılda: Birkaç hafta tıraşa ara vermek en etkili ilk adımdır. Salisilik asit veya glikolik asit içeren losyonlar ölü deriyi inceltip kılın dışarı çıkmasını kolaylaştırır; hekim gerektiğinde reçeteli A vitamini türevleri ya da kısa süreli hafif bir kortizonlu krem önerebilir.
• Jakuzi folikülidinde: Çoğu zaman ilaç gerekmez; mayoyu iyice yıkamak ve aynı jakuziyi kullanmamak yeterlidir. Ateş, yaygın ve ağrılı döküntü ya da kulak ağrısı varsa hekim ağızdan tedavi verebilir.

Gebelikte ve emzirirken bazı ağızdan alınan antibiyotik ve antifungaller ile reçeteli A vitamini türevleri kullanılmaz; çocuklarda da ilaç ve doz seçimi farklıdır. Bu dönemlerde tedaviyi mutlaka hekiminizle planlayın.

Kıl kökü iltihabı kaç günde geçer?

Hafif bakteriyel kıl kökü iltihabı, tetikleyiciden uzak durulduğunda genellikle birkaç gün ile iki hafta arasında geçer; mantar kaynaklı ve batık kıla bağlı türler ise daha uzun sürer ve tekrarlamaya eğilimlidir.

• Yüzeysel bakteriyel tür: Birkaç gün ile 2 hafta; tedaviyle daha kısa sürer.
• Jakuzi folikülidi: Genellikle 7–10 gün.
• Mantar kaynaklı tür: Tedaviyle birkaç hafta içinde düzelir; koruyucu önlem alınmazsa sıcak aylarda geri gelebilir.
• Batık kıl: Tıraşa ara verildiğinde birkaç hafta içinde belirgin düzelir; aynı tıraş alışkanlığına dönülürse tekrar eder.

Kabarcıklar geçtikten sonra, özellikle koyu tenlerde kahverengi lekeler kalabilir. Bu lekeler kalıcı bir iz değil, iltihap sonrası renk koyulaşmasıdır; güneşten korunulduğunda çoğunlukla aylar içinde açılır.

Tıraş ve ağda sonrası kıl kökü iltihabı nasıl önlenir?

Tıraş sonrası kıl kökü iltihabını önlemenin temeli; kılı çok kısa kesmemek, deriyi zedelememek ve temiz, keskin bir bıçak kullanmaktır.

• Tıraştan önce bölgeyi birkaç dakika ılık suyla yumuşatın; kuru deriye jilet sürmeyin.
• Kayganlaştırıcı bir tıraş jeli ya da köpüğü kullanın.
• Kılın çıkış yönünde tıraş olun; aynı bölgeden defalarca geçmeyin ve deriyi germeyin.
• Çok bıçaklı jiletler kılı deri seviyesinin altından kesebilir; batık kıl eğiliminiz varsa tek bıçaklı jilet ya da kılı birkaç milimetre bırakan elektrikli makine bazı kişilerde daha iyi tolere edilir.
• Bıçağı her kullanımdan sonra durulayın, köreldiğinde değiştirin, kimseyle paylaşmayın.
• Tıraş sonrası alkollü losyon yerine parfümsüz, hafif bir nemlendirici sürün.
• Ağda veya epilatör sonrası bir iki gün sıcak havuz, sauna ve sıkı giysiden kaçının; deri bu sürede en hassas hâlindedir.

Lazer epilasyon tekrarlayan batık kılda işe yarar mı?

Evet; tıraşa bağlı batık kıl ve kıl kökü iltihabı sürekli tekrarlıyorsa lazer epilasyon uzun vadede tekrarı belirgin biçimde azaltabilen bir seçenektir. Lazer kıl kökünü hedef alarak kılların sayısını ve kalınlığını belirgin biçimde azaltır; tıraş ihtiyacı azaldıkça batık kıl da azalır. Birkaç seans gerekir ve koyu tende uygun dalga boyundaki cihazın seçilmesi önemlidir. Seanslardan sonra birkaç gün geçici kıl kökü kızarıklığı olabilir. Aktif, irinli iltihap varken lazer ertelenir. Yöntemin ayrıntıları için lazer epilasyonun nasıl yapıldığını anlatan yazıya bakabilirsiniz.

Kıl kökü iltihabında evde yapılmaması gerekenler

Kıl kökü iltihabını en sık uzatan şey, kabarcıklarla uğraşmak ve yanlış ürünü sürmektir.

• Sıkmak ve patlatmak: Bakteriyi komşu kıl köklerine yayar, iltihabı derine iter, leke riskini artırır.
• Cımbızla kılı koparmak ya da iğneyle derine kazmak: Kıl kökü yeniden zedelenir; yeni batık kıl ve iz oluşur.
• Hamam kesesi, sert lif ve tanecikli peelingle ovmak: İltihaplı deride sürtünme tabloyu alevlendirir.
• Kolonya, limon, sirke ya da diş macunu sürmek: Deriyi kurutup tahriş eder, enfeksiyonu tedavi etmez.
• Evdeki kortizonlu kremi sürmek: Kaşıntıyı kısa süre yatıştırsa da mantar kaynaklı ve bakteriyel türü kötüleştirebilir; uzun kullanımda kendisi kıl kökü iltihabına yol açar.
• Sivilce kremini veya antibiyotikli kremi rastgele kullanmak: Mantar kaynaklı türde işe yaramaz; antibiyotik bu türü artırabilir.
• İltihaplı bölgeyi tıraş etmeye devam etmek: Her tıraş yeni kıl köklerini zedeler.
• Jakuziden sonra ıslak mayoyla oturmak: Bakterinin deriyle temas süresini uzatır; sudan çıkınca mayoyu çıkarıp duş alın.

Kıl kökü iltihabı tehlikeli mi, vücuda yayılır mı?

Kıl kökü iltihabı çoğunlukla tehlikeli değildir; ancak kaşımak, sıkmak ve aynı bölgeyi tıraş etmeye devam etmek iltihabı komşu kıl köklerine yayabilir ve nadiren derinleşerek çıbana dönüşmesine yol açar.

Bakteriyel tür, ortak kullanılan jilet, havlu ve banyo süngeri yoluyla başkalarına da geçebilir. Mantar kaynaklı tür ve batık kıl kişiden kişiye bulaşmaz. Şeker hastalarında, bağışıklığı baskılanmış kişilerde ve uzun süre kortizon kullananlarda iltihap daha yaygın ve inatçı seyredebilir; bu kişilerde farklı mikropların yol açtığı türler de görülür. Bu gruplarda yaygınlaşan kabarcıklar beklemeden değerlendirilmelidir.

Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?

İki haftada geçmeyen, yayılan, ağrılı bir şişliğe dönüşen ya da sık tekrarlayan kıl kökü iltihabı dermatolog tarafından değerlendirilmelidir.

• Bakıma rağmen iki hafta içinde düzelmeyen veya giderek yayılan kabarcıklar
• Bir kabarcığın büyüyüp sertleşmesi, zonklayan ve ağrılı bir şişliğe (çıbana) dönüşmesi
• Ateş, halsizlik, kabarcıkların çevresinde genişleyen kızarıklık
• Yılda birkaç kez tekrarlayan ya da hep aynı bölgede çıkan iltihap
• Sakal bölgesinde aylardır süren, her tıraşla alevlenen kabarcıklar
• Saçlı deride saç kaybıyla birlikte giden kabarcıklar ve kabuklanma; kalıcı saç kaybına yol açabilen bazı türler bu şekilde başlar
• Genital bölgede kabarcıklar: uçuk ya da genital siğil gibi başka hastalıklarla karışabilir
• Şeker hastalığı, bağışıklık baskılanması ya da gebelik; bebekte veya çocukta yaygın döküntü
• Yeni başlanan bir ilaçtan sonra ortaya çıkan yaygın döküntü

Muayenede ne yapılır?

Muayenede amaç, kıl kökü iltihabının hangi türden olduğunu belirlemektir; çünkü tedavi tamamen buna göre seçilir.

Hekim kabarcıkların dağılımına, büyüklüklerine, kıllarla ilişkisine ve komedon olup olmadığına bakar; gerekirse dermatoskopla inceler. Tıraş ve epilasyon alışkanlıklarınız, havuz ve jakuzi kullanımı, spor ve terleme düzeniniz, kullandığınız kremler ve ilaçlar sorulur. Tablo net değilse irinli bir kabarcıktan kültür alınabilir ya da mantar için deri kazıntısı mikroskopla incelenir. Uzun süren ve olağan dışı görünen olgularda nadiren küçük bir biyopsi gerekir. Tanı netleşince hem mevcut iltihabın tedavisi hem de tekrarı önleyecek tıraş, bakım ve giyim önerileri birlikte planlanır.