Zona Hastalığı Nedir? Belirtileri, Süresi ve Tedavisi

Zona hastalığı, çocuklukta geçirilen su çiçeğinin virüsünün (varisella-zoster) yıllar sonra bir sinir kökünde yeniden uyanmasıyla ortaya çıkan ve vücudun tek tarafında, şerit biçiminde ağrılı su kabarcıklarıyla seyreden bir hastalıktır. Döküntü çoğunlukla 2–4 haftada iyileşir. Döküntünün başlamasından sonraki ilk 72 saat içinde başlanan antiviral tedavi iyileşmeyi hızlandırır, akut ağrıyı kısaltır ve göz gibi riskli bölgelerde komplikasyonları azaltmaya yardımcı olur.

Zona hastalığı neden olur?

Zonaya, su çiçeğine de yol açan varisella-zoster virüsü neden olur; zona yeni bir enfeksiyon değil, vücutta zaten bulunan virüsün yeniden aktifleşmesidir. Halk arasında “gece yanığı” olarak da bilinir.

Su çiçeği iyileştikten sonra virüs vücuttan atılmaz. Omurilik çevresindeki ve yüz sinirlerinin köklerindeki sinir hücrelerinde (duyu gangliyonları) uykuya geçer. Bağışıklık sisteminin bu virüse karşı “hafızası” yıllar içinde zayıfladığında virüs tek bir sinir kökünde uyanır, sinir boyunca ilerler ve o sinirin beslediği deri şeridine ulaşır. Zona döküntüsünün rastgele dağılmaması, adeta sinirin haritasını çizmesi bundandır.

Hiç su çiçeği geçirmemiş ve virüsle hiç karşılaşmamış biri zona olmaz. Ancak su çiçeğini çok hafif, fark etmeden geçirmiş olmak mümkündür; “ben su çiçeği geçirmedim” diyen birçok yetişkinin kanında virüse karşı antikor bulunur.

Zona kimlerde daha sık görülür?

En belirleyici etken yaştır: zona her yaşta görülebilir, ama 50 yaşından sonra hem sıklığı hem ağırlığı belirgin artar. ABD’de yapılan tahminlere göre yaklaşık her üç kişiden biri hayatı boyunca en az bir kez zona geçirir. Riski artıran başlıca durumlar şunlardır:

• 50 yaş ve üzeri olmak
• Kanser, özellikle lenfoma ve lösemi; kemoterapi ve radyoterapi
• HIV enfeksiyonu
• Organ nakli sonrası ilaçlar, uzun süreli kortizon, romatizmal hastalıklar ya da sedef için kullanılan bazı bağışıklık baskılayıcı ve hedefe yönelik tedaviler
• Diyabet, kronik böbrek hastalığı gibi uzun süreli hastalıklar

Yoğun stresle zona arasında ilişki sık dile getirilir ve bazı çalışmalarda bildirilmiştir; ancak neden-sonuç ilişkisi kanıtlanmış değildir. Genç ve sağlıklı birinde zona görülmesi de olağandır ve tek başına ciddi bir hastalık işareti sayılmaz.

Zona belirtileri nelerdir?

Zonanın ilk belirtisi döküntü değil ağrıdır: vücudun bir tarafında, bir şerit boyunca yanma, batma, karıncalanma ya da elbise değdiğinde bile rahatsız eden aşırı hassasiyet. Bu öncü ağrı döküntüden genellikle 1–5 gün önce başlar; bazı kişilerde hafif ateş, baş ağrısı ve halsizlik eşlik eder.

Döküntü henüz yokken göğüs ya da sırttaki bu ağrı kalp krizi, safra kesesi sorunu, böbrek taşı ya da bel fıtığı sanılabilir. Tersinden düşünmek de gerekir: tek taraflı, şerit gibi uzanan ve deriye dokununca artan bir ağrıda zona akla gelmelidir. Ardından aynı bölgede kızarık, hafif kabarık lekeler çıkar; 1–2 gün içinde bunların üzerinde salkım gibi gruplanmış, berrak sıvılı kabarcıklar belirir. Tipik özellikleri şunlardır:

• Tek taraflıdır: vücudun orta hattını (göğüs kemiği, omurga) genellikle geçmez.
• Şerit ya da kuşak biçimindedir: tek bir sinirin deride beslediği alanı, yani o sinirin haritasını izler.
• Ağrılıdır: yanma, iğne batması ya da elektrik çarpması tarzında; bazı kişilerde kaşıntı ön plandadır.
• Dalga dalga çıkar: yeni kabarcıklar birkaç gün boyunca çıkmaya devam eder.

Zona en sık göğüs ve sırtta, kaburgalar boyunca uzanan bir şerit hâlinde çıkar. Bunu yüz (özellikle alın ve göz çevresi), boyun, bel ve kalça bölgeleri izler; kol ve bacakta da görülebilir. Nadiren döküntü birkaç kabarcıkla sınırlı kalır ya da hiç çıkmaz; bu durumda tanı zorlaşır ve ağrının dağılımı en önemli ipucu olur.

Zona hangi hastalıklarla karışır?

Erken evrede tek bir kabarcık kümesi başka döküntülerle kolayca karışabilir. Ayırt etmede en değerli ipuçları döküntünün dağılımı ve ağrının döküntüden önce başlayıp başlamadığıdır.

Tablo yol göstermek içindir; kesin tanı muayeneyle konur. Özellikle bitkiyle temasa bağlı kontakt egzama çizgisel kabarcıklar yapabildiği için zonayla karıştırılabilir.

Zona nasıl seyreder, kaç günde geçer?

Zona, öncü ağrıdan kabukların düşmesine kadar çoğunlukla 2–4 hafta sürer; ileri yaşta ve bağışıklığı zayıf kişilerde iyileşme daha uzun sürebilir. Aşağıdaki tablo her evrede neyin beklendiğini ve ne yapılması gerektiğini özetliyor.

Döküntü iyileştikten sonra derideki renk değişiklikleri aylar içinde azalır. Kabarcıkların derin olduğu ya da enfeksiyon kaptığı yerlerde kalıcı iz kalabilir. Bu izler için iyileşme tamamlandıktan sonra skar tedavisi, aylarca geçmeyen koyulaşmalar için leke tedavisi seçenekleri konuşulabilir.

Zona nasıl geçer? İlk 72 saat neden önemli?

Zona kendiliğinden de iyileşir; ama ağızdan alınan antiviral tedavi döküntü başladıktan sonraki ilk 72 saat içinde başlanırsa iyileşme hızlanır, akut ağrı kısalır ve yeni kabarcık çıkışı daha erken durur. Virüs en hızlı ilk günlerde çoğaldığı için zamanlama belirleyicidir.

72 saatin geçmiş olması “artık tedavi işe yaramaz” anlamına gelmez. Yeni kabarcıklar hâlâ çıkıyorsa, yüz ya da göz tutulmuşsa, kişi ileri yaştaysa, ağrı şiddetliyse veya bağışıklık zayıfsa antiviral tedavi 72 saatten sonra da başlanabilir. Tedavi genellikle 7–10 gün sürer. İlacın türünü ve dozunu yaşınıza ve böbrek fonksiyonlarınıza göre hekiminiz belirler; kendi kendinize doz azaltmayın ya da erken bırakmayın.

Ağrı, tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Hafif ağrıda basit ağrı kesiciler yeterli olabilir; yanma ve elektrik çarpması tarzındaki şiddetli ağrıda sinir ağrısına özgü ilaçlar eklenir. Akut dönemde ağrının çok şiddetli olması, uzun süren sinir ağrısı için bilinen bir risk etkenidir; bu yüzden ağrıya katlanmayı değil, hekiminizle birlikte kontrol etmeyi hedefleyin.

Zona virüs kaynaklıdır; antibiyotik yalnızca yaraya bakteri bulaşırsa (artan kızarıklık, sıcaklık, sarı akıntı) gerekir. Bağışıklığı ciddi baskılanmış kişilerde, yayılmış zonada ya da göz veya beyin tutulumu şüphesinde tedavi hastanede damar yoluyla verilebilir.

Hamilelikte ve çocuklarda zona

Hamileyken zona geçirmek, ilk kez geçirilen su çiçeğinden farklı olarak bebek için genellikle ciddi bir risk oluşturmaz; yine de tedavi kararı kadın doğum hekiminizle birlikte verilir. Su çiçeği geçirmemiş bir hamile ise zonası olan birinin açık kabarcıklarıyla temastan kaçınmalı, temas olduysa hekimine haber vermelidir. Çocuklarda zona seyrektir ve genellikle hafif geçer; özellikle bebeklik döneminde su çiçeği geçirmiş çocuklarda görülebilir.

Zonaya ne iyi gelir? Evde bakım ve yapılmaması gerekenler

Zonaya en çok zamanında başlanan antiviral tedavi ve iyi bir ağrı kontrolü iyi gelir; evde amaç kabarcıkları korumak, ağrıyı yatıştırmak ve bulaşmayı önlemektir.

• Soğuk, ıslak kompres: temiz pamuklu bir bezi musluk suyuyla ıslatıp sıkın, günde birkaç kez 10–15 dakika bölgeye koyun. Buzu doğrudan cilde koymayın.
• Gevşek, pamuklu giysi: göğüs ve sırt tutulumunda dar sütyen, kemer ve sentetik iç çamaşırı sürtünmeyle ağrıyı artırır.
• Kabarcıkları örtmek: özellikle dışarı çıkarken yapışmayan steril bir gazlı bezle kapatın; yapışkan bandı doğrudan yaranın üzerine yapıştırmayın.
• Kısa, ılık duş: duş alabilirsiniz. Bölgeyi ovalamadan, kokusuz bir temizleyiciyle yıkayın, temiz bir havluyla bastırarak kurulayın ve havlunuzu ayırın.
• Dinlenme ve uyku: ilk hafta temponuzu düşürmek iyileşmeyi destekler; ağrı uykunuzu bölüyorsa bunu hekiminize söyleyin.

Evde yapılmaması gerekenler

• Zona “yazdırmak” ya da okutmak için beklemek: döküntünün çevresine mürekkeple yazı yazılması virüse etki etmez. Asıl zararı, tedavinin en etkili olduğu ilk günlerin kaçırılmasıdır. Açık yaraya mürekkep ya da boya sürülmesi enfeksiyon riskini de artırır.
• Kabarcıkları iğneyle patlatmak, kabukları koparmak: iz ve bakteri bulaşma olasılığını artırır.
• Diş macunu, kolonya, alkol, sirke ya da yoğurt sürmek: açık yarayı tahriş eder ya da mikrop taşır; virüse etkisi yoktur.
• Kendi başınıza kortizonlu ya da antibiyotikli krem sürmek: kortizonlu krem viral enfeksiyonun yayılmasını kolaylaştırabilir; antibiyotik ancak bakteri bulaştığında gerekir.
• “Kendiliğinden geçer” diye beklemek: özellikle 50 yaş üzerinde ve yüz tutulumunda bekleyerek geçirilen her gün, tedavi fırsatından kayıptır.

Yaygın bir korkuyu da düzeltelim: “Zona kuşak gibi etrafı sarıp iki ucu birleşirse insanı öldürür” inancı doğru değildir. Zona bir sinir şeridini izlediği için vücudun tek tarafında kalır ve orta hatta durur. İki tarafı birden ya da çok sayıda şeridi tutan zona nadirdir; ölümcül olduğu için değil, altta bağışıklığı zayıflatan bir durum olabileceği için ciddiye alınır.

Zona sonrası sinir ağrısı (postherpetik nevralji) nedir?

Zona sonrası sinir ağrısı, döküntü iyileştiği hâlde aynı bölgedeki ağrının, döküntünün başlangıcından itibaren 3 aydan uzun sürmesidir; virüsün sinirde bıraktığı hasardan kaynaklanır. Zonanın en sık ve en yıpratıcı komplikasyonudur.

Ağrı yanma, batma ya da elektrik çarpması şeklinde olabilir. Birçok kişi en çok, çarşafın ya da gömleğin değmesiyle bile tetiklenen ağrıdan yakınır (allodini). Bazı kişilerde ağrıdan çok inatçı kaşıntı ön plandadır; vücutta kaşıntının nedenleri arasında sinir kaynaklı kaşıntı da yer alır. Risk yaşla artar ve özellikle 60 yaşından sonra belirginleşir. Döküntüden önceki ağrının şiddetli olması, akut dönemde ağrının çok şiddetli seyretmesi, döküntünün yaygın olması ve yüz-göz tutulumu da riski artırır.

Bu ağrı sıradan ağrı kesicilere çoğu zaman yeterince yanıt vermez. Tedavide sinir ağrısını hedefleyen ağızdan ilaçlar, ağrılı bölgeye yapıştırılan uyuşturucu (lokal anestezik) bantlar ve gerektiğinde ağrı uzmanının (algoloji) uyguladığı girişimler kullanılır. Çoğu kişide ağrı aylar içinde azalır, bir kısmında daha uzun sürebilir. Ağrı uykunuzu, iştahınızı ya da ruh hâlinizi etkiliyorsa bunu açıkça söyleyin; tedavi buna göre ayarlanabilir.

Bu ağrıyı tamamen önleyen tek bir yöntem yoktur. Riski azaltmak için elimizdeki en güçlü araç zona aşısıdır; aşı hem zonanın hem de zona sonrası sinir ağrısının görülme olasılığını düşürür. Zona geçirmekte olan biri için ise erken antiviral tedavi ve akut ağrının iyi kontrolü, ağrının süresini kısaltmaya yardımcı olabilir. Bu konudaki kanıtlar tutarlı değildir; bu yüzden “ilaç aldım, artık sinir ağrısı olmaz” diye düşünmeyin ve ağrı sürerse takibe devam edin.

Zona bulaşıcı mı?

Zona başka birine zona olarak bulaşmaz; ama açık kabarcıklardaki sıvı, daha önce su çiçeği geçirmemiş ve aşısı olmayan birine su çiçeği olarak geçebilir. Bulaşma esas olarak kabarcık sıvısıyla doğrudan temasla olur ve tüm kabarcıklar kabuk bağlayana kadar sürer.

Kabarcıklar örtülü olduğunda risk belirgin azalır. Bu dönemde özellikle su çiçeği geçirmemiş hamilelerden, yenidoğanlardan ve bağışıklığı baskılanmış kişilerden uzak durun; havlu ve çarşaflarınızı ayırın. Zona virüsü, dudakta çıkan uçuğun (herpes simpleks) virüsüyle aynı aileden olsa da farklı bir virüstür; uçuklu biriyle temas zona yapmaz, zonalı biriyle temas da uçuk yapmaz.

Zona aşısı kimlere önerilir?

Zona aşısı, zona ve zona sonrası sinir ağrısı riskini azaltmak için genellikle 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlere ve bağışıklığı baskılanmış yetişkinlere önerilir.

Güncel uygulamada tercih edilen aşı, canlı virüs içermeyen (rekombinant) aşıdır ve 2–6 ay arayla iki doz yapılır. Canlı olmadığı için bağışıklığı baskılanmış kişilerde de kullanılabilir. Daha önce zona geçirmiş olmak aşıya engel değildir; aşı genellikle döküntü iyileştikten sonra yapılır. Çocuklukta yapılan su çiçeği aşısı ile zona aşısı aynı şey değildir.

Aşı zona riskini belirgin azaltır, ama sıfırlamaz. Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık, bir-iki gün süren halsizlik, kas ağrısı ve ateş gibi geçici yan etkiler görülebilir. Aşının size uygun olup olmadığını, ulaşılabilirliğini ve geri ödeme durumunu aile hekiminiz ya da iç hastalıkları uzmanınızla konuşabilirsiniz.

Aşı; aktif zona döneminde, ateşli bir hastalık sırasında ve hamilelikte genellikle ertelenir. Aşının bileşenlerine karşı daha önce ağır alerjik reaksiyon geçirmiş kişilere yapılmaz. Kemoterapi, biyolojik tedavi ya da organ nakli gibi bir tedavi planlanıyorsa aşının zamanlaması bu tedaviyi yöneten hekimle birlikte belirlenir; çünkü bağışıklık baskılanmadan önce yapılan aşı daha iyi yanıt oluşturur.

Hangi durumlarda zona acil değerlendirme gerektirir?

Zona şüphesinde erken başvurmak zaten gerekir; ancak yüz, göz ve kulak tutulumunda, yaygın döküntüde ve bağışıklığı zayıf kişilerde değerlendirme aynı gün yapılmalıdır. Tutulan bölge, riskin büyüklüğünü belirler:

Bunlara ek olarak şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç bulanıklığı, kol ya da bacakta güçsüzlük, yüksek ateş ve yaralarda artan kızarıklık, sıcaklık ya da sarı akıntı da beklemeden değerlendirilmesi gereken belirtilerdir.

Muayenede zona nasıl değerlendirilir?

Zona tanısı çoğunlukla tipik dağılım ve görünümle muayenede konur; tablo tipik değilse kabarcık sıvısından virüs araştırılabilir (PCR testi). Muayenede döküntünün ne zaman başladığı, tutulan bölge, göz ve kulak belirtileri, ağrının şiddeti, yaşınız, böbrek fonksiyonunuz ve bağışıklığı etkileyen hastalık ya da ilaçlarınız birlikte değerlendirilir. Buna göre antiviral tedavi ve ağrı planı belirlenir, gerekiyorsa aynı gün göz ya da kulak burun boğaz yönlendirmesi yapılır. İyileşmeden sonraki kontrolde kalan ağrı, iz ve renk değişiklikleri ile zona aşısı konusu ele alınabilir.