Vitiligo Nedir? Neden Olur, Nasıl Başlar, Tedavisi

Vitiligo, bağışıklık sisteminin cilde renk veren pigment hücrelerini (melanositleri) hedef alması sonucu derinin bazı bölgelerinde süt beyazı, sınırları keskin lekelerin ortaya çıktığı kronik bir hastalıktır. Bulaşıcı değildir, iç organlara zarar vermez ve hayatı tehdit etmez. Seyri kişiden kişiye değişir; uygun tedaviyle lekelerin bir kısmı ya da tamamı yeniden renklenebilir, ama bu süreç aylarca sabır ister.

Vitiligo nedir?

Vitiligo, derideki melanositlerin işlevini yitirip kaybolmasıyla belirli alanların rengini tamamen kaybetmesidir. Melanositler derinin alt katmanında yer alır ve deriye, saça, gözlere renk veren melanin pigmentini üretir. Vitiligoda bu hücreler, vücudun kendi bağışıklık hücreleri (özellikle T lenfositler) tarafından yabancı gibi algılanır ve zarar görür. Sonuçta o bölgede pigment üretimi durur.

Halk arasında “ala hastalığı” ya da kısaca “beyaz leke” denir. Ancak her beyaz leke vitiligo değildir; vitiligonun ayırt edici özelliği lekenin soluk değil, tebeşir ya da süt beyazı olmasıdır. Lekelerin üzerindeki kıllar da zamanla beyazlayabilir; buna lökotrişi (kılların beyazlaması) denir. Vitiligo sıklıkla çocukluk ve genç erişkinlikte başlar, ama her yaşta ortaya çıkabilir. Kadınlarda ve erkeklerde, açık ve koyu tenlilerde benzer sıklıkta görülür. Koyu tende kontrast fazla olduğu için daha erken fark edilir.

Vitiligo neden olur?

Vitiligo tek bir nedene bağlı değildir; genetik yatkınlığı olan kişilerde bağışıklık sisteminin pigment hücrelerine yönelmesiyle ortaya çıkar. Bugünkü bilgiler üç parçanın birlikte rol oynadığını gösteriyor:

• Genetik yatkınlık: Ailesinde vitiligo ya da otoimmün tiroid hastalığı bulunan kişilerde risk daha yüksektir. Yine de vitiligo anne-babadan çocuğa doğrudan geçen bir hastalık değildir; vitiligolu ebeveynlerin çocuklarının çoğunda vitiligo gelişmez.
• Hassas pigment hücreleri: Vitiligolu kişilerin melanositleri oksidatif strese (hücre içinde biriken hasar yüküne) karşı daha dayanıksızdır. Zorlanan hücre, bağışıklık sistemine bir tür alarm sinyali gönderir.
• Bağışıklık yanıtı: Bu sinyali alan T lenfositler melanositlere saldırır. Bu yüzden vitiligo otoimmün (bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokusuna yöneldiği) bir hastalık sayılır ve tiroid hastalıkları gibi başka otoimmün durumlarla birlikte görülebilir.

Bu zemin üzerinde bazı olaylar lekelerin ilk kez çıkmasını ya da yayılmasını tetikleyebilir. En sık bildirileni deriye gelen sürtünme ve travmadır: kesik, yanık, sıyrık, sıkı kemer, sütyen askısı, saat kordonu ya da sert keseyle ovma. Travma gören yerde yeni vitiligo lekesi çıkmasına Koebner fenomeni denir. Ağır güneş yanığı, bazı endüstriyel kimyasallar (özellikle fenol türevleri) ve yoğun ruhsal stres de tetikleyici olarak bildirilmiştir. Stresle ilişki hasta öykülerinde sık geçer, ancak neden-sonuç ilişkisi kanıtlanmış değildir.

Vitiligoya neler yol açmaz?

Hastaların en çok merak ettiği konularda cevap net: vitiligo mikrop ya da mantar kaynaklı değildir, kişiden kişiye bulaşmaz, kötü hijyenden olmaz. Balıktan sonra süt veya yoğurt tüketmenin “ala yaptığı” inancı çok yaygındır, fakat bilimsel bir dayanağı yoktur. Ekşi yiyecekleri, turunçgilleri ya da C vitaminini tamamen kesmek de gerekmez; bunların hastalığı başlattığını ya da ilerlettiğini gösteren güvenilir veri bulunmuyor.

Vitiligo nasıl başlar? İlk belirtiler nelerdir?

Vitiligo çoğunlukla çevresindeki deriden biraz daha açık renkli, kaşıntısız küçük bir lekeyle başlar ve bu leke haftalar ya da aylar içinde süt beyazına döner. Başlangıçta leke tam beyaz olmayabilir. Ortası beyaz, kenarı açık kahverengi, dışı normal renkte üç tonlu bir görüntü (trikrom vitiligo) oluşabilir.

İlk lekelerin sık çıktığı yerler şunlardır:

• Eller ve parmaklar: El sırtı, parmak eklemleri, parmak uçları ve bilekler.
• Vücut açıklıklarının çevresi: Ağız ve dudak çevresi, göz çevresi, burun delikleri, meme ucu, göbek, genital bölge ve anüs çevresi.
• Sürtünme ve baskı bölgeleri: Dirsek, diz, ayak bileği, koltuk altı, kasık ve kemer hattı.
• Kıllı alanlar: Saçta, kaşta, kirpikte ya da sakalda beyaz bir tutam. Bazen ilk fark edilen bulgu budur.

Lekeler genellikle ağrı ya da kaşıntı yapmaz; bazı kişiler lekenin yayıldığı dönemde hafif bir kaşıntı tarif eder. Açık tenli kişilerde lekeler kışın neredeyse görünmez. Yazın çevredeki deri bronzlaşınca lekeler birden ortaya çıkmış gibi görünür; bu yüzden vitiligonun gerçek başlangıcı çoğu zaman sanıldığından daha eskidir.

Çocuklarda vitiligo bazen vücudun tek tarafında, bir şerit boyunca hızla büyüyen bir lekeyle başlar (segmental tip). Bazı kişilerde vitiligoyla birlikte ya da ondan önce bir benin etrafında beyaz bir halka oluşur. Buna halo nevüs denir ve benlerin ne zaman tehlikeli olduğu değerlendirilirken de dikkate alınan bir bulgudur.

Segmental ve segmental olmayan vitiligo arasındaki fark nedir?

Vitiligo iki ana tipe ayrılır: vücudun iki yanında, çoğu zaman simetrik dağılan segmental olmayan vitiligo ve vücudun yalnızca bir tarafında, bir bölgeyle sınırlı kalan segmental vitiligo. Bu ayrım hastalığın seyrini tahmin etmek ve doğru tedaviyi seçmek için önemlidir.

Segmental olmayan vitiligonun kendi içinde alt grupları vardır: yalnızca yüzü ve el-ayak uçlarını tutan akrofasiyal tip, gövdeye ve kol-bacaklara yayılan yaygın tip, derinin büyük bölümünün renk kaybettiği üniversal tip ve tek ya da birkaç lekeyle sınırlı fokal tip. Fokal başlayan bir vitiligonun hangi yöne evrileceği ilk başta bilinmez; birkaç aylık izlem bunu netleştirir. Tipi belirlemek kadar, hastalığın o anda aktif mi yoksa durgun mu olduğunu anlamak da önemlidir.

Vitiligo nasıl teşhis edilir?

Vitiligo tanısı çoğu zaman dermatolojik muayeneyle konur; Wood lambası ve dermatoskop lekelerin gerçek sınırını ve hastalığın aktivitesini göstermeye yardım eder. Wood lambası, karanlık odada uzun dalga boylu ultraviyole ışık veren küçük bir cihazdır. Vitiligolu deri bu ışıkta parlak mavi-beyaz görünür. Böylece açık tenli kişilerde gözle seçilemeyen lekeler de ortaya çıkar ve vitiligo, rengi yalnızca biraz açılmış başka lekelerden ayrılır.

Dermatoskop (ışıklı büyüteç) ile lekenin içinde kıl köklerinin çevresinde kalan pigment adacıklarına ve lekenin kenar yapısına bakılır. Bu bulgular hem tanıyı destekler hem de tedaviye yanıt şansı hakkında fikir verir. Alışılmadık görünümlü lekelerde küçük bir deri örneği alınabilir; tanı amaçlı biyopsi vitiligoda nadiren gerekir, ama benzer hastalıkları dışlamak için değerlidir.

Segmental olmayan vitiligoda tiroid hastalıkları sık eşlik ettiği için tanı anında tiroid fonksiyon testleri ve tiroid antikorları istenir. Yakınmalara göre kan şekeri, B12 vitamini ve D vitamini düzeyine de bakılabilir. Saçta yer yer dökülme varsa saçkıran (alopesi areata) gibi eşlik edebilen başka otoimmün durumlar da sorgulanır.

Vitiligo aktif mi, durgun mu?

Aktif vitiligo, yeni lekelerin çıktığı ya da var olanların büyüdüğü dönemdir. Şu bulgular aktiviteyi düşündürür: son birkaç ayda yeni leke çıkması, sınırları bulanık ve dağınık görünen lekeler, lekenin çevresine konfeti gibi saçılmış küçük beyaz noktalar, sürtünme ya da kesik yerlerinde yeni leke ve lekenin kenarında kızarıklık. Durgun (stabil) vitiligo ise genellikle en az bir yıl boyunca yeni leke çıkmamış, eski lekelerin büyümediği durumdur. Aktif hastalıkta öncelik yayılmayı durdurmak, durgun hastalıkta ise rengi geri kazanmaktır. Cerrahi yöntemler yalnızca durgun lekelerde düşünülür.

Ciltteki her beyaz leke vitiligo mudur?

Hayır; ciltte beyaz ya da açık renkli leke yapan pek çok durum vardır ve vitiligoyu ayıran temel özellik, lekenin tamamen renksiz (süt beyazı) ve sınırının keskin olmasıdır. Aşağıdaki tablo en sık karışan durumları özetler; kesin tanı muayeneyle konur.

Özellikle gövdede ince kepeklenen açık renkli lekeler çoğu zaman mantardır. Tinea versikolor mantar karşıtı (antifungal) tedaviyle geçer ve vitiligo tedavisinden tamamen farklıdır. Üzerinde his kaybı olan, yani sıcak-soğuk ya da dokunma duyusunun azaldığı açık renkli lekeler ise vitiligo değildir ve ayrıca incelenmelidir.

Vitiligo tedavisi nasıl yapılır?

Vitiligo tedavisinin iki hedefi vardır: hastalığın yayılmasını durdurmak ve renk kaybetmiş alanları yeniden pigmentlendirmek. Yöntem; vitiligonun tipine, yaygınlığına, aktif olup olmamasına, lekelerin yerine ve kişinin yaşına göre seçilir. Çoğu zaman kremler ve ışık tedavisi birlikte kullanılır; bu birliktelik, yöntemlerin tek başına kullanılmasından genellikle daha iyi sonuç verir.

Renklenme genellikle iki şekilde başlar. Ya lekenin içinde kıl köklerinin çevresinde kahverengi noktalar belirir ve bunlar büyüyüp birleşir ya da leke kenarlarından içeri doğru daralır. Bu yüzden kılların hâlâ renkli olduğu bölgeler daha iyi yanıt verir. Yüz ve boyun genellikle en hızlı renklenen alanlardır. El ve ayak parmakları, dudaklar, bilekler ve kemik çıkıntıları ise kıl kökü az olduğu için yavaş ve sınırlı yanıt verir.

Vücudun çok büyük bölümünün renk kaybettiği, tedaviye yanıt vermeyen yaygın vitiligoda nadiren ters yönde bir yol seçilir: kalan pigmentli alanlar açılarak cilt tek renge getirilir (depigmentasyon tedavisi). Bu geri dönüşü olmayan bir karardır ve ancak ayrıntılı bir görüşmeden sonra verilir. Ağızdan alınan JAK inhibitörleri vitiligo için ileri aşama araştırmalardadır ve henüz rutin tedavi seçeneği değildir. Kahverengi lekeler için kullanılan ton eşitleyici kremler ve peeling uygulamaları ise beyaz lekeleri renklendirmez.

Vitiligo geçer mi?

Vitiligo bugün için tamamen ve kalıcı olarak ortadan kaldırılabilen bir hastalık değildir; ancak tedaviyle lekelerin önemli bir kısmı yeniden renklenebilir ve hastalık uzun yıllar durgun kalabilir. Soruyu “kontrol altına alınabilir mi?” diye sormak daha doğrudur ve bu sorunun cevabı birçok kişide olumludur.

Kendiliğinden renklenme de görülür, ama genellikle küçük alanlarda ve eksik kalır; yalnızca beklemek bir tedavi stratejisi değildir. Tedaviye yanıtı etkileyen başlıca etkenler şunlardır:

• Yanıtı kolaylaştıranlar: Yeni çıkmış lekeler, yüz ve boyun yerleşimi, lekenin içindeki kılların hâlâ renkli olması, genç yaş ve tedaviye düzenli devam.
• Yanıtı zorlaştıranlar: Yıllardır var olan lekeler, beyazlamış kıllar, parmak uçları, dudaklar, el ve ayak sırtı, kemik çıkıntıları ve tedaviye sık ara vermek.

Süre konusunda gerçekçi olmak gerekir. Işık tedavisinde ilk noktasal renklenme genellikle birkaç ay içinde görülür; yanıtı değerlendirmek için çoğunlukla en az üç ay, belirgin sonuç için 6–12 ay düzenli tedavi gerekir. Kremlerde de ilk değişiklikler aylar içinde beklenir. Renklenen alanların bir kısmı tedavi bırakıldıktan sonra yeniden açılabilir. Bu yüzden başarılı bir dönemin ardından hekimle birlikte bir koruma (idame) planı yapılır.

Vitiligoya ne iyi gelir? Güneş, beslenme ve günlük yaşam

Vitiligoya en çok iyi gelen, düzenli tedavinin yanında beyaz alanları güneş yanığından ve sürtünmeden korumaktır; vitiligolu deri pigment taşımadığı için güneşte çok kolay yanar ve yanık yeni lekeleri tetikleyebilir. Beyaz alanlarda geniş spektrumlu, yüksek koruma faktörlü bir güneş kremi kullanın ve dışarıdayken iki saatte bir yenileyin. Şapka ve uzun kollu giysi de iyi birer kalkandır. Doğru ürünü seçmek için güneş kremi nasıl seçilir rehberine bakabilirsiniz. Güneş koruması sağlam derinin bronzlaşmasını da azalttığı için lekelerle çevre arasındaki farkı yumuşatır. Işık tedavisi alıyorsanız güneşe ne kadar çıkacağınızı hekiminizle birlikte planlayın; kontrolsüz güneşlenme ölçülü ışık tedavisinin yerini tutmaz.

Koebner fenomeni nedeniyle deriyi yıpratan alışkanlıkları azaltmak da işe yarar. Sert kese ve lif kullanmamak, sıkı kemer ve dar giysilerden kaçınmak, tırnak çevresindeki derileri koparmamak, lekeli bölgeye dövme ya da kalıcı makyaj yaptırmamak bunlardan bazılarıdır.

Vitiligoyu iyileştiren ya da kötüleştiren kanıtlanmış bir diyet yoktur. Dengeli beslenmek yeterlidir; kan testlerinde B12 ya da D vitamini eksikliği çıkarsa yerine konur. Antioksidan içerikli bazı takviyeler küçük çalışmalarda ışık tedavisine destek olarak denenmiştir, ancak kanıt sınırlıdır ve tedavinin yerine geçmez.

Görünür bölgelerdeki lekeler için su geçirmez kamuflaj kremleri, kendinden bronzlaştırıcı losyonlar, beyazlamış kaş ve saç için boyalar kullanılabilir; bunlar tedaviyi engellemez. Vitiligo yalnızca kozmetik bir sorun olarak küçümsenmemelidir. Kaygı, utanma, sosyal ortamlardan kaçınma ve depresyon belirgin biçimde artabilir; çocuklar okulda alay ve zorbalıkla karşılaşabilir. Bu yük ağırlaşıyorsa bir psikolog ya da psikiyatristten destek almak tedavinin bir parçası sayılmalıdır.

Gebelikte ve çocuklarda vitiligo

Gebelikte vitiligonun seyri değişebilir; bazı kişilerde durgunlaşır, bazılarında yeni lekeler çıkar. Bu dönemde tedavi seçenekleri daralır: ağızdan alınan tedaviler ve yeni nesil kremlerin bir kısmı kullanılmaz, kremlerin hangi bölgeye ve ne süreyle sürüleceği yeniden değerlendirilir. Gebelik planlıyorsanız ya da emziriyorsanız mevcut tedavinizi hekiminize mutlaka bildirin. Çocuklarda ilk seçenek genellikle kremlerdir. Seanslara düzenli gelebilen çocuklarda ışık tedavisi de uygulanabilir. Çocuğun tiroid takibi ve okul ortamındaki ruhsal etkiler de izlenmelidir.

Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?

Ciltte nedenini bilmediğiniz yeni bir beyaz leke fark ettiğinizde dermatoloğa başvurmanız gerekir, çünkü erken dönemde başlanan tedaviye yanıt daha iyidir. Şu durumlarda muayeneyi ertelemeyin:

• Lekeler birkaç hafta ya da ay içinde hızla çoğalıyor, büyüyor ya da çevrelerine konfeti gibi küçük beyaz noktalar ekleniyorsa,
• Bir çocukta vücudun tek tarafında, şerit boyunca genişleyen beyaz leke varsa (segmental vitiligoda erken tedavi yayılmayı sınırlayabilir),
• Lekenin kenarı kızarık, kabarık ya da kaşıntılıysa,
• Beyaz lekede his kaybı, pullanma ya da kabuklanma varsa (başka hastalıklar düşünülmelidir),
• Halsizlik, çarpıntı, üşüme ya da açıklanamayan kilo değişimi gibi tiroid hastalığını düşündüren yakınmalar eşlik ediyorsa,
• Beyaz alanlarda tekrar tekrar güneş yanığı oluyorsa,
• Lekeler nedeniyle kaygı, içe kapanma ya da uyku sorunu yaşıyorsanız.

Muayenede ne yapılır?

Muayenede lekelerin ne zaman başladığı, nasıl yayıldığı, ailede vitiligo ya da tiroid hastalığı olup olmadığı sorulur. Tüm vücut derisi incelenir, gerekirse karanlık odada Wood lambası ve dermatoskopla bakılır; takip için lekeler fotoğraflanabilir. Ardından tiroid testleri istenir ve vitiligonun tipi, yaygınlığı ve aktivitesine göre tedavi planı konuşulur. Plan yapılırken beklenen süre, ilk kontrol tarihi ve hangi değişimin yanıt sayılacağı da baştan netleştirilir.