Ayakta Egzama mı, Ayak Mantarı mı?

Prof. Dr. Yelda KapıcıoğluDermatoloji Uzmanı · Nişantaşı, İstanbulYayın: 19 Eylül 2026·Güncelleme: 20 Ekim 2026·7 dk okuma

Ayakta egzama ile ayak mantarı birbirine çok benzer: ikisi de kaşıntı, kızarıklık ve pullanma yapar, ama tedavileri neredeyse birbirinin tersidir. Mantar çoğunlukla tek ayakta, parmak aralarında ve tırnak değişiklikleriyle başlar; egzama ise sıklıkla iki ayakta simetrik olarak, ayak sırtında ya da tabanında ve tırnaklar normalken ortaya çıkar. Yanlış krem tabloyu ağırlaştırdığı için inatçı durumlarda ayrımın muayeneyle yapılması gerekir.

Ayakta egzama mı, mantar mı? Temel farklar

En pratik ipucu şudur: tek ayak, parmak arası ve tırnak tutulumu mantarı; iki ayakta simetrik, ayak sırtına yerleşen ya da ayakkabının şeklini alan tablo egzamayı düşündürür.

Bu ipuçları yalnızca yön gösterir; kesin tanı muayeneyle ve gerekirse kazıntı incelemesiyle konur. İki tablo aynı ayakta birlikte de bulunabilir.

Egzama ve mantar aynı şey mi, egzama mantara dönüşür mü?

Hayır; egzama cilt bariyeri ve bağışıklık sistemiyle ilgili, bulaşıcı olmayan bir iltihaptır, ayak mantarı ise bulaşıcı bir enfeksiyondur ve biri diğerine dönüşmez.

Ancak ikisi birbirine zemin hazırlayabilir. Egzamayla çatlamış ve bariyeri bozulmuş deri, mantar ve bakterilerin yerleşmesine daha açıktır. Tersine, ayaktaki mantar enfeksiyonu bazı kişilerde ellerde ve ayaklarda kaşıntılı, küçük su kabarcıklarıyla seyreden bir aşırı duyarlılık tepkisi başlatabilir; buna “id reaksiyonu” denir. Bu kabarcıkların içinde mantar bulunmaz ve asıl mantar tedavi edildiğinde gerilerler. Aynı kişide hem egzama hem mantar olabileceği için tek bir bulguya bakarak hızlı sonuca varmamak gerekir. Egzamanın diğer tiplerini egzama çeşitleri yazımızda karşılaştırdık.

Ayakta egzama neden olur?

Ayakta egzamanın en sık nedenleri ayakkabı ve çorap malzemelerine karşı kontakt alerji, kapalı ayakkabıda biriken ter ve nem, atopik yatkınlık ve dishidrotik egzamadır.

• Ayakkabı malzemesi: deriyi işlemekte kullanılan kromat, lastik katkı maddeleri ve yapıştırıcılar alerjik kontakt egzama yapabilir. Döküntü ayakkabının değdiği yerin şeklini alır; çoğu zaman ayak sırtında ve parmak üstlerinde başlar. Yeni bir ayakkabı ya da tabanlıkla ilişkili olabilir.
• Terleme ve nem: gün boyu kapalı, hava almayan ayakkabı deriyi yumuşatır ve tahriş eder.
• Atopik yatkınlık: çocuklukta egzaması, astımı ya da alerjik nezlesi olanlarda ayak egzaması daha sık görülür.
• Dishidrotik tip: ayak tabanında ve parmak yanlarında derin, kaşıntılı su kabarcıkları yapar; sıcak havada ve stresli dönemlerde alevlenir. Ellerde de benzer kabarcıklar olabilir; ayrıntılar dishidrotik egzama yazımızda.
• Çorap ve deterjan: boyalı sentetik çoraplar, deterjan ve yumuşatıcı artıkları.
• Tahriş: çok sıcak su, sert sabunlar, kokulu ayak spreyleri ve pudralar.

Ayakkabı kaynaklı alerjinin nasıl araştırıldığını alerjik ve kontakt egzama yazımızda anlattık.

Ayak tabanında ve ayak altında egzama

Ayak tabanındaki egzama çoğunlukla üç biçimde görülür: su kabarcıklı dishidrotik tip, kalınlaşıp çatlayan kronik tip ve çocuklarda görülen parlak, kuru tip.

• Dishidrotik tip: taban kemerinde ve parmak yanlarında, deri altında sago tanesi gibi duran kabarcıklar. Kuruyunca halka şeklinde soyulma bırakır.
• Kalınlaşmış (hiperkeratotik) tip: topuk ve tabanın basınç gören yerlerinde sarımsı, kalın, sert deri ve acıyan derin çatlaklar. Nasır ve topuk çatlağıyla, ayrıca tabanın tamamını kaplayan “mokasen tipi” mantarla karışır.
• Çocuklarda parlak taban (juvenil plantar dermatoz): okul çağındaki çocuklarda, ayak parmaklarının alt yüzünde ve tabanın ön kısmında cam gibi parlak, çatlak, kuru deri. Sentetik çorap ve spor ayakkabıda biriken terle ilişkilidir; parmak araları genellikle temizdir.

Ergenlik öncesi çocuklarda ayak mantarı seyrek görülür; bu yaşta kuru ve çatlak tabanın nedeni çoğunlukla egzamadır. Yetişkinde ise tabandaki pullanma tek başına yeterli ipucu değildir; sedef hastalığı da avuç içi ve tabanda kalın, keskin sınırlı plaklar yapabilir.

Ayak parmak arasında kaşıntı: egzama mı, mantar mı?

Ayak parmak arasındaki kaşıntı, beyazlaşma ve çatlak, özellikle dördüncü ve beşinci parmak arasındaysa, çoğu zaman mantar enfeksiyonudur; yalnız parmak arasına sınırlı egzama daha seyrektir.

Parmak arasında nem biriktiği için deri yumuşar, beyazlaşır ve kolay soyulur. Bu ortam mantar kadar bakteriler için de uygundur: kötü koku, ıslak ve yeşilimsi görünüm ya da ağrı varsa bakteriyel enfeksiyon da eşlik ediyor olabilir. Egzama ise parmak arasında genellikle tek başına değil, ayak sırtı ve parmak üstleriyle birlikte görülür. Mantarın tipik belirtilerini ve tedavisini ayak mantarı belirtileri ve tedavisi yazımızda ayrıntılı anlattık.

Ayaklarda pullanma neden olur?

Ayaklarda pullanmanın en sık nedenleri ayak mantarı, egzama, aşırı kuruluk ve sedef hastalığıdır; hangisi olduğunu dağılım, kaşıntı ve tırnak bulguları birlikte gösterir.

• Mokasen tipi ayak mantarı: tabanın tamamında ve ayak kenarlarında ince, beyaz, un gibi pullanma. Kaşıntı az olabilir; sıklıkla tırnak mantarı eşlik eder. Tırnak mantarı tedavi edilmezse ayak mantarı tekrar tekrar ortaya çıkar.
• Egzama: kaşıntılı, kızarık zemin üzerinde pullanma; sıklıkla iki ayakta.
• Kuruluk ve nasır: topuklarda kalınlaşma ve çatlak; belirgin kaşıntı ve kızarıklık yoktur.
• Sedef hastalığı: keskin sınırlı, kalın, gümüşi pullu plaklar; tırnaklarda çukurcuklar ve vücudun başka yerlerinde benzer plaklar olabilir.
• Dishidrotik kabarcıklardan sonra: kabarcıklar kuruyunca bıraktıkları halka şeklindeki soyulma.

Yanlış krem neden tabloyu ağırlaştırır?

Mantara kortizonlu krem sürüldüğünde kaşıntı geçici olarak azalır ama mantar kremin altında yayılır; egzamaya mantar kremi sürüldüğünde ise iltihap sönmez ve bazı içerikler deriyi daha da tahriş eder.

Birinci durumun adı “tinea incognito”dur, yani kılık değiştirmiş mantar. Kortizon kaşıntıyı ve kızarıklığı bastırdığı için kişi iyileştiğini düşünür; krem kesildiğinde tablo daha geniş bir alanda geri gelir. Görünüm de değiştiği için tanı zorlaşır.

Kortizon, mantar karşıtı ve antibiyotikli maddeleri bir arada içeren karışık kremler de sorunludur: kısa vadede rahatlatır, ama hangi bileşenin işe yaradığı anlaşılmaz, tanı bulanıklaşır ve uzun kullanımda deri incelir. Bu kremlerdeki bazı içerikler kontakt alerjiye de yol açabilir. İki üç hafta düzenli kullandığınız bir kremle düzelme yoksa yeni bir krem denemek yerine ayrım yapılmalıdır.

Evde ne yapmalı, ne yapmamalı?

Ayakları kuru, havalanır ve tahriş edicilerden uzak tutmak hem egzamaya hem mantara iyi gelir; sirke, kolonya ve çamaşır suyu gibi ev yöntemleri ise iki tabloyu da kötüleştirebilir.

Her iki durumda da yardımcı olan önlemler

• Ayakları ılık suyla yıkadıktan sonra, özellikle parmak aralarını havluyla iyice kurulayın.
• Pamuklu ya da nem çeken çoraplar giyin; her gün, çok terlediğiniz günlerde gün içinde de değiştirin.
• Aynı ayakkabıyı arka arkaya giymeyin, bir gün havalanmasına izin verin.
• Havuz kenarı, hamam, spor salonu duşu ve otel banyosu gibi ortak alanlarda terlik kullanın.
• Çorapları ekstra durulamaya alın, yumuşatıcıyı bırakın.
• Topuk ve tabandaki kuruluğa düzenli nemlendirici sürün; parmak aralarına ise krem biriktirmeyin, buranın kuru kalması gerekir.
• Havlu, terlik ve tırnak makasını paylaşmayın.

Evde yapılmaması gerekenler

• Sirke, çamaşır suyu, tuzlu su ya da kolonyalı banyo: çatlak deriyi yakar ve egzamayı alevlendirir; mantarı da ortadan kaldırmaz.
• Jilet, törpü veya ponza taşıyla pulları ve çatlakları kazımak: açık yara oluşturur, enfeksiyon riskini artırır. Diyabeti olanlarda bu küçük yaralar ciddi ayak yaralarına dönüşebilir.
• Kabarcıkları patlatmak: iyileşmeyi geciktirir, bakterilere kapı açar.
• Başkasının kremini kullanmak ya da reçetesiz rastgele krem denemek: yukarıda anlatılan tinea incognito ve kontakt alerji riskini taşır.
• Diş macunu, sarımsak, çay ağacı yağı sürmek: tahriş ve alerji yapabilir; sarımsak deride kimyasal yanık bırakabilir.

Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?

İki üç hafta düzenli bakım ve kreme rağmen düzelme yoksa, tırnaklar etkilendiyse ya da çatlaklardan sızıntı ve ağrı varsa ayaktaki tablo muayene edilmelidir.

• İki üç haftalık krem kullanımına rağmen düzelme yoksa ya da krem bırakılınca hemen geri dönüyorsa
• Kızarıklık ayak bileğine ve bacağa doğru yayılıyor, ayak şişiyor, ısınıyor ya da ateş eşlik ediyorsa: derin deri enfeksiyonu (selülit) olabilir, beklemeden başvurun
• Tırnaklarda kalınlaşma, sararma, ufalanma veya ayrılma başladıysa
• Çatlaklardan sızıntı, ağrı ya da kötü koku varsa
• Ellerde de kabarcık veya pullanma başladıysa
• Diyabet, dolaşım bozukluğu ya da bağışıklığı baskılayan bir hastalığınız veya tedaviniz varsa: ayaktaki her cilt sorunu erken değerlendirilmelidir.
• Gebe veya emziriyorsanız: ağızdan alınan mantar tedavilerinin çoğu bu dönemde tercih edilmez; krem seçimi de hekimle yapılmalıdır.
• Çocuğunuzun tabanlarında inatçı kuruluk, çatlak ya da kabarcık varsa

Muayenede egzama ile mantar nasıl ayırt edilir?

Muayenede lezyonların yeri ve dağılımı, tırnaklar ve eller birlikte incelenir; mantar şüphesinde deriden alınan kazıntı mikroskopta incelenerek kısa sürede ön sonuç alınabilir.

Gerektiğinde kazıntı örneği kültüre de gönderilir; kültür sonucu birkaç hafta sürebilir. Ayakkabı ya da çorap kaynaklı kontakt egzama düşünülüyorsa yama testi planlanır. Tanı belli olduktan sonra tedavi buna göre seçilir: mantarda mantar karşıtı (antifungal) kremler, yaygın ya da tırnak tutulumlu durumlarda ağızdan alınan tedaviler; egzamada bariyer onarımı, uygun güçte kortizonlu krem ve tetikleyiciden uzak durmak. Mantar enfeksiyonlarının genel tablosu için mantar hastalıkları, egzama tedavisinin ayrıntıları için egzama tedavisi sayfalarımıza bakabilirsiniz.