Güneş Yanığına Ne İyi Gelir? Kaç Günde Geçer, Ne Zaman Hekime Gidilir?

Prof. Dr. Yelda KapıcıoğluDermatoloji Uzmanı · Nişantaşı, İstanbulYayın: 1 Ocak 1970·9 dk okuma

Güneş yanığına ne iyi gelir diye soruyorsanız, ilk 24–48 saatte işe yarayan dört adım vardır: serin duş ya da ıslak kompresle cildi soğutmak, parfümsüz bir nemlendirici ya da saf aloe vera jeli sürmek, bol su içmek ve gerekirse ağrı kesici kullanmak. Su toplayan kabarcıkları patlatmayın; yoğurt, diş macunu, limon, sirke ve tereyağı gibi ev yöntemleri cildi rahatlatmaz, tahrişi ve enfeksiyon riskini artırır. Hafif bir güneş yanığı genellikle 3–7 günde geçer; ateş, titreme, bulantı ya da geniş alanda su toplama varsa hekime başvurun.

Güneş yanığı, güneşin morötesi (UV) ışınlarının derideki hücrelere zarar vermesiyle gelişen bir yanıktır. Kızarıklık çoğu zaman güneşin altındayken değil, birkaç saat sonra belirginleşir ve ertesi gün en yüksek düzeye ulaşır. Bu yüzden “pek yanmamışım” denen bir akşamın sabahı çok daha ağrılı olabilir.

Güneş yanığında ilk saatlerde ne yapılmalı?

İlk iş güneşten çıkmak ve cildi serinletmektir; yanık ne kadar erken soğutulursa ağrı ve şişlik o kadar az olur.

• Serin duş ya da kompres: Serin suyla kısa bir duş alın ya da temiz bir havluyu serin suyla ıslatıp 10–15 dakika yanık bölgeye koyun. Gün içinde birkaç kez tekrarlayabilirsiniz. Ardından cildi ovmadan, havluyla bastırarak kurulayın ve deri hafif nemliyken nemlendirici sürün.
• Nemlendirme: Parfüm ve alkol içermeyen bir losyon ya da saf aloe vera jeli kızarık bölgeye ince bir tabaka halinde, gün içinde birkaç kez sürülür.
• Bol sıvı: Yanan deri sıvı kaybettirir; sıcakta geçen bir günün üstüne bu kayıp kolayca susuzluğa dönüşür. İdrarınız açık renkli olana kadar su için.
• Ağrı kesici: Ağrı ve şişlik belirginse, size uygun olduğu biliniyorsa reçetesiz bir ağrı kesici ya da iltihap giderici (antiinflamatuvar) ağrı kesici kısa süre alınabilir. Mide ya da böbrek hastalığı, kan sulandırıcı kullanımı veya gebelik varsa önce hekime ya da eczacıya danışın.
• Bol ve pamuklu giysi: Yanık bölgeye sürtünmeyen, gevşek kıyafetler giyin; yanık iyileşene kadar güneşe çıkmayın.

Deniz ya da havuz dönüşü yanıkta önce tuzu ve kloru tatlı, serin suyla nazikçe durulamak işe yarar; deride kuruyan tuz ve klor tahrişi artırabilir. Ardından aynı serinletme ve nemlendirme adımları uygulanır.

Güneş yanığına hangi krem iyi gelir?

Güneş yanığına en çok yarayan kremler sade olanlardır: parfüm, alkol ve boya içermeyen, cildi nemlendirip yatıştıran ürünler.

• Aloe vera jeli: Serinletici ve nemlendirici etkisiyle rahatlatır. Alkol ve parfüm içermeyen saf jel tercih edin; buzdolabında saklamak serinletici etkisini artırır. Yanığı daha hızlı iyileştirdiğine dair kanıt sınırlıdır, rahatlatma etkisi daha belirgindir.
• Pantenol, gliserin ya da seramid içeren nemlendiriciler: Deri bariyerini destekler, gerginliği ve soyulma dönemindeki kuruluğu azaltır.
• Hafif kortizonlu krem: Çok şiş ve kaşıntılı, su toplamamış bölgelerde hekim kısa süreli, düşük güçte bir kortizonlu krem önerebilir. Açık yaraya ve patlamış kabarcıklara sürülmez; çocuklarda geniş alana hekim önermeden kullanılmaz.

Kaçınılması gerekenler de bir o kadar önemlidir. Lokal anestezik (uyuşturucu) içeren sprey ve kremler kısa süre rahatlatsa da bazı kişilerde alerjik reaksiyon yapar ve yanığın üzerine bir de alerjik kontakt egzama ekleyebilir. İlk saatlerde vazelin gibi kalın, yağ bazlı merhemler ısıyı deride tutar; bunlar kızarıklık geçip soyulma başladığında kuru kalan bölgeler için daha uygundur. Hastanede yanık tedavisinde kullanılan reçeteli antibiyotikli yanık kremleri basit bir güneş yanığında gerekli değildir; açık yara ya da enfeksiyon şüphesi varsa bu kararı hekim verir.

Güneş yanığı su toplarsa ne yapılmalı?

Su toplayan kabarcıkları patlatmayın; kabarcığın üzerindeki deri, altında iyileşen dokuyu mikroplara karşı koruyan doğal bir örtüdür. Su toplaması yanığın derinin en üst tabakasını aşıp ikinci dereceye ulaştığını gösterir ve iyileşme daha uzun sürer.

• Kabarcıkları sıkı giysi, çanta askısı ya da kemer sürtünmesinden koruyun; gerekirse yapışmayan bir gazlı bezle gevşekçe örtün.
• Kendiliğinden patlayan kabarcığı ılık su ve sabunla nazikçe yıkayın, üzerindeki deriyi koparmayın ve temiz, yapışmayan bir pansumanla kapatın.
• Kabarcıkların üzerine yoğurt, yağ, macun ya da bitkisel karışım sürmeyin.
• Kızarıklık yayılıyor, akıntı sarı-yeşil renk alıyor, ağrı artıyor ya da kötü koku varsa enfeksiyon gelişmiş olabilir; hekime görünün.

Yüzde, ellerde, ayaklarda ve genital bölgedeki ya da geniş bir alanı kaplayan su toplamış yanıklar evde izlenmemeli, hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Güneş yanığı mı, güneş zehirlenmesi mi? Derecelere göre farklar

Güneş yanıklarının çoğu birinci derecedir ve evde geçer; su toplaması ya da ateş, titreme, bulantı gibi vücut belirtilerinin eklenmesi durumu ciddileştirir. “Güneş zehirlenmesi” tıbbi bir tanı değildir; yaygın bir yanığa genel belirtilerin eşlik ettiği tabloya verilen halk adıdır.

Tablo genel bir yol gösterir; yanığın derecesi ve eşlik eden durumların kesin değerlendirmesi muayeneyle yapılır. Güneş yanığı nadiren derinin tüm katlarını etkileyen daha derin bir yanığa ilerler; beyazlaşmış, deri gibi sertleşmiş ya da hissizleşmiş bir bölge acil değerlendirme gerektirir.

Güneş yanığına yoğurt sürülür mü? Evde yapılmaması gerekenler

Hayır, güneş yanığına yoğurt sürülmez; hissedilen rahatlama yoğurdun soğukluğundan gelir ve aynı etkiyi temiz, serin su daha güvenli biçimde sağlar. Yoğurt steril değildir; içindeki canlı bakteriler ve asit, özellikle su toplamış ya da çatlamış deride enfeksiyon ve tahriş riski oluşturur. Halk arasında yaygın diğer uygulamalar ve neden önerilmedikleri:

• Diş macunu: İçindeki mentol ve ferahlatıcılar geçici bir serinlik hissi verir, ama yanmış deriyi kurutur ve tahriş eder.
• Limon: Asidi yakar. Üstelik limon suyu güneşle birleştiğinde deride ayrı bir yanık ve uzun süren koyu lekeler bırakabilen bir reaksiyona (fitofotodermatit) yol açar.
• Sirke: Asit içerir; su toplamış ya da çatlamış deride yanmayı ve tahrişi artırır.
• Tereyağı, zeytinyağı ve diğer yağlar: Isıyı deride hapseder, kabarcıklı deride enfeksiyon riskini artırır.
• Kantaron yağı: Derinin güneşe duyarlılığını artırabilir; yanığın üzerine sürülüp yeniden güneşe çıkılırsa durumu kötüleştirebilir.
• Kolonya ve alkol: İlk anda serinletir gibi gelir; ardından deriyi kurutur, yakar ve çatlamasına yol açar.
• Doğrudan buz: Zaten hasarlı deride soğuk yanığı yapabilir. Buz kullanılacaksa bir beze sarılıp kısa süre tutulmalıdır.
• Soyulan deriyi çekmek, kese yapmak: Alttaki yeni deri henüz hazır değildir; iz ve leke riski artar.

Güneş yanığı kaç günde geçer?

Hafif bir güneş yanığı genellikle 3–7 günde geçer; su toplayan bir yanığın iyileşmesi ise 1–3 haftayı bulabilir. Kızarıklık ve ağrı ilk 24–48 saatte en yüksek düzeydedir, sonra azalır. Üçüncü günden itibaren deride gerginlik, kaşıntı ve soyulma başlar; soyulma birkaç gün sürer.

Soyulma döneminde bazı kişilerde yoğun ve derin bir kaşıntı gelişebilir. Serin duş, nemlendirici ve gevşek giysi bu dönemde de en çok işe yarayanlardır; kaşıntı uykuyu bozacak kadar şiddetliyse hekim antihistaminik önerebilir. Güneş, uçuk virüsünü uyandıran bilinen tetikleyicilerden biri olduğu için yanıktan birkaç gün sonra dudakta uçuk çıkması da sık görülür; uçuğun neden çıktığını ve nasıl geçtiğini ayrı bir yazıda anlattık.

Yanık geçtikten sonra kalan koyulaşma ya da açık renkli alanlar haftalar içinde azalır. Yüzde, özellikle elmacık kemikleri ve alında yerleşen kahverengi lekeler için güneş lekesinin nasıl geçtiğini anlatan yazıya bakabilirsiniz. Yanık bölge birkaç ay boyunca güneşe daha duyarlı kalabilir.

Çocuklarda, gebelikte ve ilaç kullananlarda nelere dikkat edilmeli?

Bebeklerde, çocuklarda, gebelerde, bağışıklığı baskılanmış kişilerde ve güneşe duyarlılığı artıran ilaç kullananlarda güneş yanığı daha dikkatli izlenmelidir.

• Bebekler: Bir yaşından küçük bebeklerde her güneş yanığı hekime gösterilmelidir. Altı aydan küçük bebekler doğrudan güneşe çıkarılmamalıdır.
• Çocuklar: Sıvı kaybına daha yatkındırlar. Su toplayan yanık, ateş, kusma, halsizlik ya da az idrara çıkma varsa hekime başvurun. Ağrı kesici seçimi ve dozu için çocuk doktoruna ya da eczacıya danışın; yetişkin ilaçlarını çocuklara vermeyin.
• Gebelik ve emzirme: Serinletme, nemlendirme ve sıvı alımı güvenlidir. Ağrı kesicilerin bir kısmı, özellikle iltihap giderici grup, gebeliğin belirli dönemlerinde önerilmez; ilaç almadan önce hekiminize danışın. Gebelikte güneşle yüzde lekelenme (melazma) eğilimi de artar.
• Güneşe duyarlılık yapan ilaçlar: Bazı antibiyotikler, idrar söktürücüler, sivilce tedavisinde ağızdan alınan A vitamini türevleri ve bazı ağrı kesiciler deriyi güneşe karşı çok duyarlı hale getirebilir. Retinol ve glikolik asit gibi kozmetik içerikler de cildi daha kolay yanar hale getirir. Kısa bir güneşlenmeden sonra beklenmedik derecede ağır bir yanık geliştiyse kullandığınız ilaçları hekiminize bildirin.
• Bağışıklığı baskılanmış kişiler: Organ nakli sonrası ilaç kullananlarda ve bağışıklığı baskılayan tedavi alanlarda yanık daha geç iyileşebilir, güneşe bağlı cilt kanseri riski de daha yüksektir; su toplayan yanıklar hekim tarafından izlenmelidir.

Ne zaman dermatoloğa ya da acile başvurmalı?

Güneş yanığına genel belirtiler eklendiğinde, su toplama geniş bir alanı kapladığında ya da enfeksiyon bulguları geliştiğinde hekime başvurmak gerekir.

Hemen acile başvurun:

• Yüksek ateş, bilinç bulanıklığı, sersemlik, bayılma ya da nöbet.
• Kusma nedeniyle sıvı alamama, çok az idrara çıkma, aşırı susuzluk ve baş dönmesi.
• Vücudun geniş bir bölümünde su toplaması ya da beyazlaşmış, hissiz deri.

Aynı gün ya da birkaç gün içinde hekime görünün:

• Bir yaşından küçük bebekte herhangi bir yanık, çocukta su toplayan yanık.
• Yüz, el, ayak, eklem üstü ya da genital bölgede kabarcıklar.
• Artan ağrı, şişlik, sıcaklık, sarı-yeşil akıntı ya da yanıktan yukarı doğru uzanan kırmızı çizgiler.
• Gözlerde ağrı, batma, sulanma ve ışığa hassasiyet; göz yüzeyi de güneşten yanabilir, bu durumda göz hekimine başvurun.
• İki üç günde düzelmeyen ya da giderek kötüleşen yanık.
• Çok kısa bir güneşlenmeden sonra beklenmedik derecede ağır yanık ya da kaşıntılı döküntü.

Tekrarlayan güneş yanıkları cilt kanseri riskini artırır mı?

Evet; özellikle çocukluk ve gençlikte geçirilen, su toplayan güneş yanıkları melanom ve diğer cilt kanserleri için bilinen risk etkenlerindendir. Tek bir yanık kanser anlamına gelmez, ama morötesi ışınların deri hücrelerinin genetik malzemesinde bıraktığı hasar yıllar içinde birikir. Bronzlaşma da bu hasara karşı derinin verdiği bir savunma yanıtıdır; “sağlıklı bronzluk” diye bir şey yoktur.

Açık tenli, çilli, kolay yanan, çok sayıda beni olan ya da ailesinde cilt kanseri bulunan kişilerde risk daha yüksektir. Yanıktan korunmanın temeli gölge, şapka, güneş gözlüğü, sıkı dokunmuş giysi ve doğru kullanılan güneş koruyucudur. Hangi koruma faktörünün kime uygun olduğu, ne kadar sürülmesi ve ne sıklıkla yenilenmesi gerektiği güneş kremi seçimi ve SPF rehberinde anlatılıyor. Yeni çıkan ya da şekli, rengi değişen benleri fark etmek için benlerde ABCDE kuralı pratik bir başlangıçtır; risk grubundaysanız hekiminizin belirleyeceği aralıklarla dermatoskopik ben kontrolü yaptırmanız önerilir.

Muayenede güneş yanığı nasıl değerlendirilir?

Muayenede yanığın yaygınlığı ve derinliği, kabarcıkların durumu ve enfeksiyon bulguları incelenir; ateş, sıvı kaybı ve eşlik eden genel belirtiler sorulur. Kullandığınız ilaçlar, kozmetik ürünler ve güneşte kaldığınız süre, ışığa duyarlılık yapan bir neden olup olmadığını anlamak için önemlidir. Gerekirse kabarcıklı alanlar için pansuman ve uygun krem planlanır, enfeksiyon varsa tedavi düzenlenir. Sık yanan ya da çok sayıda beni olan kişilerde yanık iyileştikten sonra ben kontrolü ve kişiye uygun bir güneşten korunma planı da konuşulur.