İmpetigo, çoğunlukla stafilokok ya da streptokok bakterilerinin yaptığı, derinin en üst katmanında yerleşen ve bal rengi kabuklar bırakan bulaşıcı bir deri enfeksiyonudur. En sık okul öncesi çocuklarda burun ve ağız çevresinde görülür, ama her yaşta çıkabilir. Hekimin önereceği antibiyotikli krem ya da yaygın olgularda ağızdan tedaviyle genellikle 7–10 gün içinde iyileşir; tedaviye başlandıktan bir iki gün sonra bulaştırıcılık belirgin azaldığı için impetigo şüphesinde erken muayene hem çocuğu hem çevresini korur.
İmpetigo nedir?
İmpetigo, derinin en yüzeyel katmanında yerleşen bakteriyel bir enfeksiyondur ve çocuklarda en sık görülen deri enfeksiyonlarından biridir. Etken çoğunlukla Staphylococcus aureus (stafilokok), daha az sıklıkla A grubu streptokoktur; bazen ikisi birlikte bulunur.
Bakteriler deriye çoğu zaman küçük bir kapıdan girer: sıyrık, böcek ısırığı, kaşınmış bir egzama alanı, uçuk ya da suçiçeği yarası. Sağlam deride başlayabildiği gibi, var olan başka bir deri sorununun üzerine de eklenebilir. Sıcak ve nemli yaz ayları, kalabalık ortamlar (kreş, okul, yurt) ve güreş gibi temas sporları yayılmayı kolaylaştırır. En sık iki ile beş yaş arasındaki çocuklarda görülür. Yetişkinlerde ise egzama, şeker hastalığı ya da bağışıklığı baskılayan tedaviler zemin hazırlar.
İmpetigo çıkması, çocuğun ya da ailenin temizliğiyle ilgili bir yargı değildir; özenle bakılan çocuklarda da görülür. Bakteriler pek çok kişinin derisinde ve burnunda zaten bulunur, uygun koşulda enfeksiyona dönüşür.
İmpetigo belirtileri nelerdir?
İmpetigonun en tipik belirtisi, küçük kırmızı bir nokta ya da su kabarcığıyla başlayıp kısa sürede patlayan ve yerinde bal rengi, sarımsı kabuk bırakan yaralardır. Üç farklı görünümde karşımıza çıkar.
Kabuklu (büllöz olmayan) impetigo
En sık görülen tiptir. Burun ve ağız çevresinde, yüzde ya da kol ve bacaklarda küçük bir kabarcık ya da sivilce benzeri kabarıklık çıkar, kolayca patlar ve üzerinde bal rengi, yapışık bir kabuk oluşur. Hafif kaşıntı yapar, genellikle çok ağrılı değildir. Kaşındıkça yakın bölgelerde yeni yaralar belirir. Çene altı ya da boyundaki lenf bezleri hafifçe büyüyebilir; ateş çoğu zaman olmaz.
Büllöz impetigo
Stafilokokun salgıladığı bir toksin derinin üst katmanlarını ayırır ve gevşek, içi önce berrak sonra bulanık sıvıyla dolu, daha büyük su kabarcıkları oluşur. En sık bebeklerde ve küçük çocuklarda, gövdede, bez bölgesinde, koltuk altında ve kıvrımlarda görülür. Kabarcıklar patladığında geride ince, parlak, kahverengimsi bir kabuk ve kenarında halka şeklinde soyulma kalır. Bebeklerde halsizlik ya da ateş eşlik edebilir.
Ektima
İmpetigonun daha derine inen tipidir. Çoğunlukla bacaklarda, üzeri kalın ve koyu kabukla örtülü, ağrılı, zımba ile delinmiş gibi yaralar yapar. Kaşınmış böcek ısırıkları, bakımsız sıyrıklar ve şeker hastalığı zemin hazırlar. Ağızdan tedavi gerektirir ve iyileşirken iz bırakabilir.
İmpetigo bulaşıcı mı, nasıl bulaşır?
Evet, impetigo bulaşıcıdır; yaralara ya da kabuklara doğrudan dokunmakla ve bu yaralara temas eden havlu, giysi, nevresim ve oyuncaklarla bulaşır. Hava yoluyla, öksürük ya da hapşırıkla bulaşmaz.
Çocuk yarayı kaşıyıp başka bir yere dokunduğunda, tırnak altındaki bakteriler vücudunun başka bölgelerinde yeni yaralar başlatır. Bu yüzden tek bir yarayla başlayan impetigo birkaç gün içinde yüzün farklı yerlerine, ellere ve kollara yayılabilir. Bazı kişiler burunlarında belirti vermeden stafilokok taşır; bu taşıyıcılık impetigonun tekrar tekrar çıkmasının nedenlerinden biridir. Çocuklarda burun karıştırma alışkanlığı, bakterinin burundan yüze taşınmasının en sık yoludur; yaraların burun deliği çevresinde başlaması bu yüzden tipiktir.
Bulaştırıcılık, uygun antibiyotik tedavisine başlandıktan bir iki gün sonra belirgin biçimde azalır. Tedavi edilmeyen impetigo ise yaralar kuruyup kabuklar düşene kadar bulaşıcı kalır; bu süreç haftalar sürebilir.
İmpetigo uçuk ve diğer döküntülerden nasıl ayırt edilir?
İmpetigo bal rengi, kalın kabuklarla ve önceden belirti vermeden başlar; uçuk ise karıncalanma ve yanmayla başlayan, aynı yerde tekrar eden, grup halinde küçük kabarcıklar yapar. Aşağıdaki tablo sık karışan durumların ayırt edici özelliklerini özetler; kesin tanı muayeneyle konur.
| Özellik | İmpetigo | Uçuk (herpes) | Mantar (halka şeklinde) | Suçiçeği |
|---|---|---|---|---|
| Etken | Bakteri | Virüs | Mantar | Virüs |
| Başlangıç | Kırmızı nokta ya da küçük kabarcık; öncesinde belirti yok | Önce karıncalanma ve yanma, sonra grup halinde kabarcıklar | Yavaş genişleyen, ortası açılan halka | Ateş ve halsizlikle birlikte tüm vücuda yayılan kabarcıklar |
| Kabuk | Bal rengi, kalın, yapışık | İnce, sarı-kahverengi, birleşik | Kabuk yok; kenarda pullanma | Kabarcıklar farklı evrelerde, kabuklanır |
| Yerleşim | Burun ve ağız çevresi, yüz, kol ve bacaklar | Dudak kenarı; hep aynı yer | Gövde, kol, bacak, yüz | Gövdede yoğun, saçlı deri ve ağız içi dahil |
| Kaşıntı ve ağrı | Hafif kaşıntı, az ağrı | Yanma ve ağrı belirgin | Kaşıntı | Yoğun kaşıntı |
| Tedavi | Antibiyotikli krem ya da ağızdan antibiyotik | Antiviral tedavi | Mantar karşıtı krem | Hekim değerlendirmesi, çoğu zaman destek tedavisi |
Bu durumlar bir arada da görülebilir: Uçuk ya da suçiçeği yaralarının üzerine impetigo eklenebilir. Dudak kenarında tekrarlayan yaralar için uçuk neden çıkar ve nasıl tedavi edilir yazısına, halka şeklinde genişleyen lekeler için cilt mantarı belirtileri rehberine bakabilirsiniz.
Egzaması olan çocuklarda impetigo neden sık görülür?
Egzaması olan çocuklarda deri bariyeri bozuk olduğu ve kaşıma sürekli küçük yaralar açtığı için impetigo daha sık görülür; atopik deride stafilokok bakterisi de daha kolay yerleşir. Egzamanın üzerine eklenen enfeksiyon kendini sulanma, sarı kabuklanma, egzamanın ani kötüleşmesi ve alışılmış tedaviye yanıt vermemesiyle gösterir.
Bebeklik döneminde yanaklarda başlayan egzamanın bakımını bebeklerde egzama yazısında, genel tedavi ilkelerini egzama nedir ve nasıl tedavi edilir rehberinde bulabilirsiniz. Uygun egzama tedavisi ile deri iyi kontrol edildiğinde impetigonun tekrarlama sıklığı da azalır.
Bir uyarı: Egzamalı bir çocukta kısa sürede çok sayıda, birbirine benzeyen, zımba ile delinmiş gibi küçük yaralar ve ateş ortaya çıkarsa bu impetigo değil, egzamanın üzerine yayılmış uçuk virüsü (egzama herpetikum) olabilir. Bu tablo aynı gün değerlendirilmesi gereken bir acildir.
İmpetigo nasıl geçer?
İmpetigo, hekimin önereceği antibiyotikli kremle ya da yaygın olgularda ağızdan antibiyotikle tedavi edilir; tedaviyle yaralar genellikle 7–10 gün içinde iyileşir. Hangi tedavinin seçileceği yaraların sayısına, yaygınlığına ve tipine göre belirlenir.
- Az sayıda ve sınırlı yara: Antibiyotikli krem, kabuklar nazikçe temizlendikten sonra günde birkaç kez sürülür; tedavi çoğunlukla birkaç gün ile bir hafta arasında sürer. Bazı durumlarda antiseptik kremler de seçenek olabilir.
- Yaygın impetigo, büllöz tip, ektima ya da ateş: Ağızdan antibiyotik tedavisi gerekir. İlaç, yaralar düzelse bile hekimin belirttiği süre boyunca eksiksiz kullanılmalıdır.
- Tedaviye yanıt yoksa ya da sık tekrarlıyorsa: Kabuğun altından örnek alınarak bakteri ve ilaç duyarlılığı araştırılır; burun taşıyıcılığı açısından kişi ve ev halkı değerlendirilir.
Antibiyotikli kremlerin gereksiz ya da uzun süreli kullanımı, bakterilerde direnç gelişmesine yol açar. Bu nedenle evdeki eski bir kremi sürmek ya da tedaviyi kendi başına uzatmak önerilmez. Hamilelikte ve emzirirken bazı ağızdan antibiyotikler kullanılmaz; bu dönemdeyseniz mutlaka hekiminize belirtin.
Tedavi sırasında iyileşme nasıl ilerler?
Doğru tedaviyle ilk iki üç gün içinde yeni yara çıkması durur, kabuklar incelir ve kurumaya başlar. Kabuklar düştükçe altında pembe, yeni bir deri görülür; bu pembelik ve açık kahverengi renk değişikliği birkaç hafta içinde solar. Tedaviye rağmen yeni yaralar çıkmaya devam ediyorsa, yaralar büyüyorsa ya da ateş başlıyorsa ilacın değiştirilmesi veya bakteri incelemesi gerekebilir; bu durumda tedaviyi bitirmeyi beklemeden kontrole gidin.
Evde bakım: yapılması ve yapılmaması gerekenler
Evde bakımın amacı kabukları nazikçe temizleyip tedavinin etkisini artırmak ve bulaşmayı önlemektir.
- Kabukları ılık su ve sabunla yumuşatın; ovmadan, temiz bir gazlı bezle tamponlayarak kaldırın.
- Kremi temiz bir pamuklu çubukla ya da yıkanmış elle sürün, ardından ellerinizi yıkayın.
- Yaraları gevşek bir gazlı bezle örtün; kaşımayı ve bulaşmayı azaltır.
- Çocuğun tırnaklarını kısa kesin, sık el yıkamasını sağlayın.
- Havlu, yastık kılıfı ve giysileri kişiye özel tutun, 60 derecede yıkayın; oyuncakları sabunlu suyla silin.
Yapılmaması gerekenler de en az bunlar kadar önemlidir. Kabukları koparmak ve sert ovmak enfeksiyonu yayar, iz kalma riskini artırır. Kolonya, alkol, tuz ve diş macunu yakar ve kurutur, bakteriyi tedavi etmez. Evde kalan kortizonlu kremler enfeksiyonu yaygınlaştırabilir. Havlu, makyaj malzemesi ve tıraş bıçağı paylaşılmamalı; yaralar iyileşene kadar havuz ve temas sporlarından uzak durulmalıdır.
Çocuk okula ya da kreşe ne zaman dönebilir?
Çocuk, antibiyotik tedavisine başladıktan sonra genellikle bir iki gün içinde okula ya da kreşe dönebilir; tedavi edilmeyen çocuk ise yaralar kuruyup kabuklanana kadar evde kalmalıdır. Kurumların kendi kuralları farklı olabilir; hekiminizin önerisi ve kurumun uygulaması birlikte dikkate alınmalıdır.
Dönüşte yaraların örtülü olması, çocuğun kendi havlusunu ve su şişesini kullanması ve yaralara dokunmaması için uyarılması bulaşmayı azaltır. Mutfakta, sağlık kurumlarında ya da çocuklarla çalışan yetişkinler için de aynı ilke geçerlidir.
Ne zaman hekime başvurmalı?
İmpetigo şüphesinde hekime başvurmak, doğru tanı ve tedavi için en güvenli yoldur; aşağıdaki belirtilerde ise beklemeden, gerekirse aynı gün başvurun:
- Ateş, halsizlik, iştahsızlık
- Yaraların hızla yayılması ya da çevresinde kızarıklık, sıcaklık ve şişlik
- Yaradan yukarı doğru uzanan kırmızı çizgiler, ağrılı ve şiş lenf bezleri
- Derin, ağrılı, zımba ile delinmiş gibi yaralar
- Yenidoğan ya da küçük bebekte su kabarcıkları
- Geniş alanda kızaran ve haşlanmış gibi soyulan deri
- Egzamalı çocukta aniden çok sayıda küçük yara ve ateş
- Tedaviye rağmen birkaç gün içinde düzelme olmaması ya da sık tekrarlama
- Şeker hastalığı ya da bağışıklığı baskılayan bir tedavi
Komplikasyonlar nadirdir, ama bilinmesi gerekir. Enfeksiyon derinin daha alt katmanlarına ilerleyebilir (selülit). Streptokok kaynaklı impetigodan haftalar sonra çok nadiren böbrek iltihabı gelişebilir; koyu çay ya da kola renginde idrar, göz kapaklarında şişlik ve idrar miktarında azalma bu durumun işaretidir ve hemen değerlendirilmelidir. Antibiyotik tedavisinin bu böbrek tutulumunu önlediği kesin olarak gösterilmiş değildir, ama tedavi bulaşmayı ve yayılmayı azaltır.
Muayenede ne yapılır?
Tanı çoğu zaman yaraların görünümüyle konur. Muayenede yaraların tipi ve yaygınlığı değerlendirilir, egzama, uçuk ya da uyuz gibi altta yatan bir deri sorunu olup olmadığına bakılır. Tedaviye yanıt yoksa ya da impetigo sık tekrarlıyorsa kabuk altından örnek alınarak kültür yapılır ve burun taşıyıcılığı araştırılır. Tedavi planı yapılırken ev halkında benzer yara olup olmadığı da sorulur; gerekirse aile bireyleri de değerlendirilir.
Cilt sorununuz için uzman görüşü alın