Egzama çeşitleri arasında en sık görülenler atopik egzama, kontakt egzama, el (dishidrotik) egzaması, seboreik egzama, numuler egzama ve staz egzamasıdır. Hepsi kaşıntı, kızarıklık ve pullanmayla seyreder; ancak başladıkları yaş, yerleştikleri bölge ve nedenleri farklıdır. Bu farklar tedaviyi de değiştirdiği için “egzamam var” demek tek başına eksik bir tanımdır.
Egzama çeşitleri nelerdir? Kaç çeşit egzama vardır?
Egzamanın tek ve resmi bir tip sayısı yoktur; pratikte altı ana tip ve birkaç daha seyrek tip ayırt edilir. Tıptaki diğer adı “dermatit”tir ve iki kelime çoğunlukla aynı anlamda kullanılır; atopik dermatit ile atopik egzama aynı hastalıktır.
Aşağıdaki tablo, her tipin nerede ve nasıl göründüğünü özetler. Fotoğraf karşılaştırması yerine bu ipuçlarına bakmak daha güvenilirdir, çünkü egzama açık ve esmer tenlerde farklı renklerde görünebilir.
| Tip | Tipik yerleşim | Görünüm | Ayırt edici ipucu |
|---|---|---|---|
| Atopik egzama | Bebekte yanaklar; çocukta dirsek içi ve diz arkası; yetişkinde eller, boyun, göz çevresi | Kuru, kaşıntılı, zamanla kalınlaşan deri | Bebeklikte başlangıç; ailede astım, alerjik nezle veya egzama |
| Kontakt egzama | Maddenin değdiği yer: kulak memesi, kemer tokası altı, eller, yüz | Kızarıklık, kabarcık, sızıntı | Keskin sınır; temas alanının şeklini alır |
| El ve dishidrotik egzama | Avuç içi, parmak yanları, ayak tabanı | Derinde küçük su kabarcıkları, ardından soyulma | Islak iş, terleme ve mevsim geçişleriyle artar |
| Seboreik egzama | Saçlı deri, kaşlar, burun kenarları, kulak arkası, göğüs ortası | Sarımsı, yağlı pullar | Yağ bezinden zengin bölgeler; kepekle birlikte |
| Numuler egzama | Bacaklar, kollar, gövde | Madeni para şeklinde yuvarlak plaklar | Mantar enfeksiyonuyla sık karışır |
| Staz egzaması | Ayak bileği çevresi, baldırın alt kısmı | Kızarıklık, kahverengi koyulaşma, şişlik | Varis ve bacak dolaşımı sorunu |
| Liken simpleks | Ense, ayak bileği, el bileği, genital bölge | Tek, kalın, çizgileri belirgin plak | Aynı yerin sürekli kaşınması |
| Asteatotik egzama | Bacak önü, kollar | Kurumuş toprak gibi ince çatlaklar | Kış ayları, sık sıcak duş, ileri yaş |
Bu tablo yalnızca yön göstermek içindir; kesin tanı muayeneyle konur. Aynı kişide iki tip birlikte bulunabilir; örneğin atopik egzaması olan birinde ellerde kontakt egzama da gelişebilir.
Tipi bilmek tedaviyi nasıl değiştirir?
“Egzama kremi” diye herkese uyan tek bir ürün yoktur, çünkü her tipte asıl hedef farklıdır:
- Kontakt egzamada asıl iş sorumlu maddeyi bulmaktır; krem ikinci plandadır.
- Seboreik tipte hedef ciltteki mayayı dengelemektir; yalnız nemlendirmek yetmez.
- Sulu, sızıntılı dönemde ağır yağlı kremler uygun değildir; kurutucu yaklaşım gerekir.
- Staz egzamasında dolaşım desteklenmeden cilt düzelmez.
Atopik egzama (atopik dermatit)
Atopik egzama en sık görülen egzama tipidir; çoğunlukla bebeklik veya erken çocuklukta başlar ve kuru, kaşıntılı, alevlenip sönen bir seyir gösterir.
Yerleşim yaşa göre değişir. Bebeklerde yanaklar, alın, saçlı deri ve kolların dış yüzü tutulur; bez bölgesi genellikle temiz kalır. Çocuklukta dirsek içi ve diz arkası gibi kıvrımlar tipiktir; “dirsek içi egzama” denince ilk akla gelen budur. Yetişkinde eller, boyun, göz kapakları ve bazen bacaklar ön plandadır. Ailede astım, alerjik nezle veya egzama öyküsü sıktır; bu yatkınlığa tıpta atopi denir.
Seyir kroniktir ama umutsuz değildir: çocukların önemli bir bölümünde okul çağına doğru belirgin gerileme olur. Temel yaklaşım düzenli nemlendirme, alevlenmede iltihap giderici kremler ve kişisel tetikleyicilerden uzak durmaktır.
Kontakt egzama: alerjik ve tahriş kaynaklı tip
Kontakt egzama, cildin dışarıdan bir maddeyle temas etmesiyle ortaya çıkar ve iki alt tipe ayrılır: alerjik kontakt egzama ve tahriş edici (iritan) kontakt egzama.
Alerjik kontakt egzama
Bağışıklık sistemi belirli bir maddeye karşı hassaslaşır; o maddeyle her temastan genellikle bir iki gün sonra kaşıntılı kızarıklık ve kabarcıklar çıkar. Nikel (küpe, kemer tokası, kot düğmesi), parfüm ve koku maddeleri, saç boyası, kozmetiklerdeki koruyucular, lastik eldiven ve deri ayakkabıdaki kromat sık sorumlulardır. Sınırlar keskindir ve döküntü temas alanının şeklini alır.
Tahriş edici (iritan) kontakt egzama
Bu tipte alerji gerekmez; sık su, sabun, deterjan ve çözücüler bariyeri doğrudan aşındırır. Ev işleri yapanlarda, kuaför, mutfak ve sağlık çalışanlarında el sırtında ve parmak aralarında sık görülür. Bebeklerdeki pişik de bu grubun bir örneğidir.
Her iki tipte de asıl tedavi sorumlu maddeyi bulup ondan uzak durmaktır; bu sağlandığında egzama tamamen geçebilir. Hangi maddelerin araştırıldığını alerjik ve kontakt egzama yazımızda ayrıntılı anlattık.
El egzaması ve dishidrotik egzama
El egzaması tek bir tip değil, ellere yerleşen egzamanın ortak adıdır; nedeni atopi, kontakt alerji, tahriş veya dishidrotik yapı olabilir.
Dishidrotik egzama (dishidrozis, halk arasında “su kabarcıklı egzama”) avuç içinde, parmak yanlarında ve ayak tabanında derin yerleşimli, sago tanesine benzeyen küçük su kabarcıklarıyla başlar. Yoğun kaşıntı yapar; kabarcıklar kuruyunca deri soyulur ve bu dönem çoğu kişi tarafından “avuç içinde pullanma” olarak fark edilir. Sıcak havada, terlemede ve stresli dönemlerde alevlenir. Uzun süren el egzamasında deri kalınlaşır, parmak uçlarında acıyan çatlaklar oluşur. Korunma ve tedavi adımları için elde egzama ve dishidrotik egzama yazımıza bakabilirsiniz.
Seboreik egzama (yağlı egzama)
Seboreik egzama, yağ bezlerinin yoğun olduğu bölgelere yerleşen ve sarımsı, yağlı pullarla seyreden bir egzama tipidir.
Saçlı deri, kaşlar ve kaş arası, burun kanatlarının kenarı, kulak arkası ve göğsün orta hattı tipik yerleridir. Kepek bu tablonun hafif biçimidir. Ciltte doğal olarak bulunan bir mayanın (Malassezia) çoğalması ve buna karşı gelişen iltihap rol oynar. Bu yüzden tedavide yalnız nemlendirmek yetmez; mantar karşıtı (antifungal) şampuan ve kremler öne çıkar. Bebeklerde saçlı derideki yağlı kabuklanma, yani konak da seboreik tiptir ve genellikle ilk aylarda kendiliğinden geçer. Ayrıntılar için seboreik dermatit ve kepek yazımıza göz atabilirsiniz.
Numuler, staz ve daha az bilinen egzama tipleri
Bu grupta yuvarlak plaklarla seyreden numuler egzama, bacak dolaşımıyla ilişkili staz egzaması, kaşımayla kalınlaşan liken simpleks ve kuruluğa bağlı asteatotik egzama yer alır.
Numuler (madeni para) egzama
“Yuvarlak egzama” diye aranan tip budur. Kollarda, bacaklarda ve gövdede madeni para büyüklüğünde, sınırları belirgin, kaşıntılı plaklar yapar; plakların üzerinde sızıntı ve kabuk olabilir. Kuru cilt, kış ayları ve küçük cilt yaralanmaları zemin hazırlar. Yuvarlak görünümü nedeniyle mantar enfeksiyonuyla sık karışır; ayrım için muayene ve gerekirse kazıntı incelemesi gerekir. Tedaviye diğer tiplerden daha yavaş yanıt verebilir.
Staz (varis) egzaması
“Ayak bileği egzaması” olarak da bilinir. Bacak toplardamarlarındaki yetersizlik nedeniyle alt bacakta kan göllenir; ayak bileği çevresinde kızarıklık, kaşıntı, kahverengi koyulaşma ve akşamları artan şişlik görülür. Çoğunlukla orta ve ileri yaşta, varisi olanlarda gelişir. Tedavi yalnız cilde değil dolaşıma da yönelmelidir: bacakları yükseltmek, hekimin önerdiği basınçlı (kompresyon) çorap ve gerekirse damar değerlendirmesi. Bu bölgede kullanılan kremlere karşı alerji de sık geliştiği için ürün sayısını az tutmak gerekir. İhmal edilen staz egzaması bacak yarasına zemin hazırlayabilir.
Liken simpleks kronikus (“stres egzaması”)
Aynı bölgenin aylarca kaşınması sonucu derinin kalınlaştığı, çizgilerinin belirginleştiği tek bir plaktır. Ense, ayak bileği, el bileği ve genital bölge sık yerleşim yerleridir. Stres ve gerginlik dönemlerinde kaşıma arttığı için halk arasında “stres egzaması” denir. Tedavide kaşıma döngüsünü kırmak, kremler kadar önemlidir.
Asteatotik egzama (kuruluk egzaması)
Kış aylarında, sık ve sıcak duş alanlarda ve ileri yaşta görülür. Derinin yüzeyi kurumuş toprak ya da çatlamış porselen gibi ince çatlaklarla kaplanır; en sık bacak önünde başlar. Duş alışkanlığını değiştirmek ve yoğun nemlendirme tedavinin temelidir.
Sulu egzama ayrı bir tip mi?
Hayır; sulu egzama ayrı bir tip değil, egzamanın bir evresidir. Her tip, akut dönemde su kabarcıkları, sızıntı ve sarımsı kabukla seyredebilir; zamanla daha kuru ve pullu hale gelir, aylar içinde ise kalınlaşıp çizgilenir (kronik evre). Evre tedaviyi değiştirir: sulu dönemde kurutucu pansumanlar, kronik dönemde yoğun nemlendirme ve daha uzun süreli bir plan gerekir. Sulu dönemde açılan kabarcıklar bakteriyel enfeksiyona da kapı açar.
Bebeklerde ve çocuklarda egzama çeşitleri
Bebeklerde en sık üç tablo görülür: atopik egzama, seboreik egzama (konak) ve bez bölgesindeki tahriş kaynaklı egzama, yani pişik.
Ayrımda yerleşim yol gösterir. Atopik egzama yanaklarda ve kolların dış yüzünde, yoğun kaşıntıyla başlar; bebek huzursuzdur, yüzünü yastığa ve çarşafa sürter. Seboreik egzama saçlı deride, kaşlarda ve kulak arkasında yağlı kabuklar yapar ve çoğu zaman az kaşınır. Pişik bezin değdiği dışa bakan yüzeylerde görülür, kıvrımların içi genellikle korunur; kıvrımlar da kırmızıysa ve çevrede küçük noktalar varsa kandida mantarı düşünülür. Okul çağında atopik egzama kıvrımlara taşınır; dirsek içi, diz arkası ve bilekler ön plana çıkar.
Bebek ve çocuklarda kortizonlu kremin gücü ve süresi daha dikkatli ayarlanır; gıda kısıtlaması yalnızca alerji tanısı konmuşsa yapılmalıdır. Banyo, nemlendirme ve giysi seçimi için bebeklerde egzama yazımıza bakabilirsiniz.
Egzama hangi hastalıklarla karışır?
Egzama en sık mantar enfeksiyonu, sedef hastalığı, uyuz ve kurdeşenle karışır; hiç kaşınmayan bir döküntü ise egzamadan çok başka bir hastalığı düşündürür.
- Mantar enfeksiyonu: kenarı kabarık, ortası açılan halka şeklinde, çoğunlukla tek taraflı ve yavaş genişleyen lezyon. Ayaklarda bu ayrım çok sık gerekir; ayakta egzama ile ayak mantarının farkını ayrı bir yazıda anlattık.
- Sedef hastalığı: dirsek ve diz dış yüzünde kalın, gümüşi pullu, sınırları çok net plaklar; tırnaklarda çukurcuklar eşlik edebilir.
- Uyuz: geceleri artan kaşıntı, parmak aralarında ve bileklerde küçük kabarcıklar, aynı evde kaşınan başka kişiler.
- Kurdeşen (ürtiker): saatler içinde yer değiştiren kabarıklıklar; egzamanın aksine deri pullanmaz.
Kaşınmayan egzama olur mu? Çoğunlukla hayır. Egzamanın temel belirtisi kaşıntıdır; sönmekte olan bir egzama hafif kaşınabilir, bebeklerdeki seboreik tip de az kaşınır. Ancak hiç kaşınmayan, yavaşça büyüyen kızarık bir plak egzamadan çok mantar, sedef ya da daha seyrek görülen başka cilt hastalıklarını düşündürür ve değerlendirilmelidir.
Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?
Egzamanızın tipini bilmiyorsanız, düzenli bakıma rağmen iki üç haftada düzelmiyorsa ya da enfeksiyon belirtisi varsa muayene gerekir.
- Döküntü ilk kez çıktıysa ve hangi tip olduğunu bilmiyorsanız
- Tedaviye yanıt vermiyor ya da kremi bırakınca hemen geri dönüyorsa
- Sızıntı, bal rengi kabuk, ağrı veya ateş varsa
- Egzamalı deride hızla çoğalan, ortası çukur küçük su kabarcıkları çıktıysa: uçuk virüsünün yayılması olabilir, aynı gün başvurun
- Bacakta şişlik, koyulaşma ya da açılmaya başlayan bir yara varsa
- Avuç içi ve parmaklardaki çatlaklar işinizi yapmanızı engelliyorsa
- Hiç kaşınmayan, büyüyen ya da tek bir yerde inatla duran bir plak varsa
- Gebe, emziren ya da bağışıklığı baskılanmış biriyseniz; bu dönemlerde bazı tedaviler uygun olmadığı için krem denemeden önce
Muayenede egzama tipi nasıl belirlenir?
Egzamanın tipi çoğunlukla muayenede lezyonların yerine, sınırlarına ve öyküye bakılarak belirlenir; gerektiğinde basit testlerle doğrulanır.
Ne zaman başladığı, işiniz, kullandığınız kozmetik ve temizlik ürünleri, takılarınız ve ailede astım ya da alerjik nezle olup olmadığı sorulur. Kontakt alerji şüphesinde sırta yapıştırılan bantlarla yama testi yapılır ve sonuç birkaç gün içinde okunur. Halka biçimli ya da tek taraflı lezyonda mantarı dışlamak için deriden kazıntı alınıp mikroskopta incelenir. Tanı yine net değilse küçük bir deri biyopsisi istenebilir. Tip belli olduktan sonra plan buna göre kurulur. Egzamanın genel özellikleri için egzama nedir rehberimize, tedavi seçenekleri için egzama tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Cilt sorununuz için uzman görüşü alın