Cilt kuruluğu neden olur sorusunun en sık cevabı, derinin en üst katmanındaki koruyucu yağ ve nem dengesinin, yani cilt bariyerinin bozulmasıdır. Kışın soğuk ve rüzgârlı hava, kaloriferin kuruttuğu iç ortam, uzun sıcak duşlar ve sabunlar bu bozulmayı hızlandırır. Çoğu kişide yıkanma alışkanlığını değiştirmek ve doğru nemlendiriciyi doğru zamanda sürmek, birkaç hafta içinde gerginliği, pullanmayı ve kaşıntıyı belirgin biçimde azaltır.
Cilt neden kurur? Bariyer nasıl bozulur?
Cilt, en dış katmanındaki (stratum korneum) bariyer suyu tutamaz hale geldiğinde kurur. Bu katmanı bir tuğla duvara benzetebilirsiniz: tuğlalar ölü ama işlevli deri hücreleri, aralarındaki harç ise seramid, kolesterol ve yağ asitlerinden oluşan bir yağ karışımıdır. Hücrelerin içinde de üre, laktik asit ve amino asitlerden oluşan “doğal nemlendirici faktör” bulunur; bu maddeler suyu kendine çekip tutar.
Harç incelir ya da doğal nemlendirici faktör azalırsa deriden buharlaşan su artar. Deri gerilir, ince pullar kalkar, yüzey matlaşır ve kaşınır. Kuruluk ilerledikçe ince çizgiler çatlaklara dönüşür. Bu çatlaklar hem yanar hem de mikropların ve tahriş edici maddelerin deriye girmesini kolaylaştırır. Bariyeri bozan başlıca etkenler şunlardır:
- Sıcak su ve uzun banyo: deri yağlarını çözer.
- Sabunlar ve bol köpüren temizleyiciler: bariyer yağlarını alır. Sabunların çoğu bazik, deri yüzeyi ise hafif asidiktir.
- Sık el yıkama, bulaşık ve temizlik deterjanları.
- Kuru ve soğuk hava, rüzgâr.
- Yaş: deri yağları ve doğal nemlendirici faktör azalır; kadınlarda menopozla östrojen düşüşü de kuruluğu artırır.
- Kalıtsal yatkınlık: bazı kişilerde filaggrin adlı bariyer proteini doğuştan az ya da işlevsizdir.
Kuru cilt ile susuz (dehidrate) cilt aynı şey değildir. Kuru cilt, yağ yapımı az olan ve çoğu zaman yıllardır süren bir cilt tipidir. Susuz cilt ise geçici bir durumdur ve yağlı ciltte de görülebilir. Kendi cildinizi tanımak için cilt tiplerini anlatan rehbere bakabilirsiniz.
Kışın cilt neden daha çok kurur?
Kışın cilt daha çok kurur, çünkü soğuk dış hava çok az nem taşır ve bu hava içeride kaloriferle ısıtıldığında bağıl nem iyice düşer. Kuru hava deriden su çeker. Buna kışa özgü alışkanlıklar eklenir: üşüdüğümüz için daha sıcak ve daha uzun duş alırız, kalın yün giysiler deriye sürtünür, rüzgâr yüzde ve ellerde bariyeri aşındırır, soğukta eldiven takmayı ihmal ederiz.
Kış kuruluğu en çok el sırtında, parmak aralarında, dudaklarda, yanaklarda, kaval kemiğinin üzerinde ve topuklarda görülür. Yaşlılarda bacak ön yüzündeki deri, kurumuş toprak ya da kırık fayans gibi ince çatlaklarla bölünebilir. Buna asteatotik egzama (kuruluk egzaması) denir ve nemlendirmenin yanında kısa süreli iltihap giderici tedavi gerektirebilir.
Yüzde kış kuruluğu
Yüz, rüzgâra ve soğuğa en açık bölgedir; yanaklarda kızarıklık, burun kenarlarında ve kaş aralarında ince pullanma kışın sık görülür. Yazın rahat kullandığınız köpüren temizleyici, retinol ya da asit içeren ürünler kışın aynı sıklıkta kullanıldığında bariyeri zorlayabilir. Yüzü günde bir kez, akşam, nazik bir temizleyiciyle yıkamak çoğu kişiye yeter; sabah ılık su yeterli olabilir. Etkin içerikli ürünleri haftada birkaç geceye indirmek, nemlendiriciyi daha yoğun bir kremle değiştirmek ve dışarı çıkarken yüzü atkıyla rüzgârdan korumak işe yarar. Kış güneşi de deriye ulaşır, karla kaplı zeminde yansıma artar; güneş korumayı bırakmayın.
Ciltte kuruluk hangi hastalıkların belirtisi olabilir?
Ciltte kuruluk çoğu zaman çevresel nedenlere bağlıdır; ancak mevsimden bağımsız sürüyorsa, kaşıntısı orantısız şiddetliyse ya da başka yakınmalarla birlikteyse altta yatan bir hastalığın belirtisi olabilir. Aşağıdaki tablo hangi eşlik eden bulgunun neyi düşündürebileceğini özetler; tanı için muayene ve gerekirse kan testleri gerekir.
| Kuruluğa eşlik eden bulgu | Akla gelebilecek durum |
|---|---|
| Çocukluktan beri süren kuruluk, kaşıntılı kızarık alanlar, ailede astım ya da alerjik nezle | Atopik dermatit |
| Bacaklarda balık pulu gibi ince, beyaz-gri pullar; avuç içi çizgilerinin belirginliği; ailede benzer durum | İhtiyozis vulgaris (kalıtsal balık pulu hastalığı) |
| Üşüme, kilo alma, kabızlık, yorgunluk, saç dökülmesi | Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi) |
| Çok su içme, sık idrara çıkma, ayaklarda kuruluk ve çatlak, geç iyileşen yaralar | Şeker hastalığı (diyabet) |
| Yaygın kaşıntı, ödem, idrar miktarında değişiklik | Kronik böbrek hastalığı |
| Kaşıntı, gözlerde ya da deride sararma | Karaciğer ve safra yolu hastalıkları |
| Dirsek, diz ve saçlı deride kalın, sınırları belirgin, gümüşi pullu plaklar | Sedef hastalığı |
| Yeni başlanan bir ilaçtan sonra artan kuruluk | İlaca bağlı kuruluk |
Kuruluk yapabilen ilaçlar arasında idrar söktürücüler, bazı kolesterol düşürücüler, ağızdan alınan A vitamini türevi akne ilaçları, sivilce kremleri ve bazı kanser tedavileri sayılabilir. Bu ilaçları kendi başınıza bırakmayın. Kuruluk çoğu zaman uygun nemlendirmeyle yönetilebilir; gerekirse ilaç düzenlemesi ilacı yazan hekimle birlikte yapılır.
Kuru cilde ne iyi gelir? Doğru duş ve 3 dakika kuralı
Kuru cilde en çok iyi gelen, kısa ve ılık bir duş ile duştan hemen sonra, deri hâlâ nemliyken sürülen zengin bir nemlendiricidir. Pahalı bir ürüne geçmeden önce yıkanma alışkanlığını düzeltmek çoğu zaman daha büyük fark yaratır. Adım adım:
- Suyu ılık tutun. Buhar yapan su bariyeri hızla bozar. Su, bileğinizin iç yüzünde rahatsızlık vermeyecek sıcaklıkta olsun.
- Duşu kısaltın. 5–10 dakika yeterlidir. Kışın her gün yerine gün aşırı duş almak da bir seçenektir.
- Sabun yerine sabunsuz temizleyici kullanın. Parfümsüz, “syndet” ya da “sabunsuz” ibareli, az köpüren ürünler seçin. Temizleyiciyi yalnızca koltuk altı, kasık ve ayaklar gibi gereken bölgelere sürün; kollar ve bacaklar için çoğu zaman su yeterlidir.
- Ovalamadan kurulayın. Havluyu bastırarak kurulanın ve deriyi tamamen kurutmayın.
- Üç dakika içinde nemlendirin. Duştan çıktıktan sonraki ilk üç dakika içinde, deri hafif nemliyken nemlendiriciyi tüm vücuda sürün. Böylece derideki su kremin altında hapsolur.
- Gün içinde tekrarlayın. Elleri her yıkamadan sonra, yüzü ve dudakları gerektikçe, vücudu en az günde bir kez, çok kuru dönemlerde iki kez nemlendirin.
Nemlendiriciyi bol sürmekten çekinmeyin; çoğu kişi gerekenden az kullanır. Krem birkaç dakikada tamamen emiliyor ve deri kısa sürede yeniden geriliyorsa daha yoğun bir forma geçmenin zamanı gelmiştir. Kapalı havuza gidiyorsanız klorlu suyun ardından hemen ılık bir duş alıp aynı şekilde nemlendirin; klor kışın zaten zorlanan deriyi daha da kurutur. Sabah ve akşam rutininizi bu adımlara göre düzenlemek için doğru cilt bakım rutini yazısı yol gösterebilir.
Kuru cilt nasıl nemlendirilir? Nemlendirici türleri
Kuru cilt; suyu deriye çeken, deri yüzeyini yumuşatan ve suyun buharlaşmasını engelleyen üç tür içeriği birlikte barındıran nemlendiricilerle en etkili şekilde nemlendirilir. Ürün etiketinde bu grupları tanımak, raftaki onlarca ürün arasında seçim yapmayı kolaylaştırır.
| İçerik türü | Ne yapar? | Örnek içerikler | Ne zaman öne çıkar, nelere dikkat? |
|---|---|---|---|
| Nem çekiciler (humektanlar) | Suyu havadan ve derinin alt katmanlarından çekip üst tabakada tutar | Gliserin, hyaluronik asit, düşük oranlı üre, laktik asit, pantenol | Hafif dokulu ürünlerde bulunur. Çok kuru havada tek başına yetersiz kalabilir; üzerine kapatıcı bir katman gerekir |
| Yumuşatıcılar (emolyanlar) | Hücreler arasındaki boşlukları doldurur, pürüzü giderir, bariyerin onarımına destek olur | Seramidler, kolesterol, yağ asitleri, skualan, shea yağı | Kış rutininin temelidir; atopik ve hassas ciltte seramid içeren kremler iyi bir başlangıçtır |
| Kapatıcılar (oklüzifler) | Deri üzerinde ince bir film oluşturarak suyun buharlaşmasını azaltır | Vazelin, mineral yağ, dimetikon, lanolin, balmumu | Çatlak eller, topuklar, dudaklar ve gece bakımı için uygundur. Yağlı his bırakır; lanoline alerjisi olanlar dikkat etmelidir |
| Soyucu nemlendiriciler (keratolitikler) | Kalınlaşmış, pul pul deriyi inceltir ve nemlendiricinin işlemesini kolaylaştırır | Yüksek oranlı üre, salisilik asit, laktik asit | Topuk, dirsek, diz ve keratozis pilaris (tavuk derisi) için yararlıdır. Çatlak ve tahriş olmuş deride yakar; yüze ve bebeklere uygun değildir |
Ürünün formu da içeriği kadar önemlidir. Losyonlar su oranı yüksek, hafif ürünlerdir; kıllı bölgeler ve hafif kuruluk için uygundur, ama kışın çoğu kişide yetmez. Kremler suyu ve yağı dengeli taşır ve günlük vücut bakımı için iyi bir seçimdir. Merhemler ve balsamlar ise neredeyse tamamen yağ bazlıdır; en kapatıcı formdur ve çatlaklar ile gece bakımı için uygundur. Alkol içeren jeller kuru cildi daha da kurutabilir.
Hassas ve kaşıntılı ciltte parfümsüz ürünleri seçin. “Doğal” ya da “bitkisel” ibaresi alerji yapmayacağı anlamına gelmez; esansiyel yağlar ve bitki özleri sık görülen alerji nedenleri arasındadır. Yeni bir ürünü önce küçük bir alanda birkaç gün denemek, olası bir tepkiyi erken fark etmenizi sağlar.
Ev ortamı, giysiler ve el bakımı
Kışın evdeki havanın nemini dengelemek, deriye değen kumaşları doğru seçmek ve ellere ayrı özen göstermek, nemlendiricinin işini belirgin biçimde kolaylaştırır.
Oda nemi: Kaloriferli evlerde hava kışın belirgin biçimde kurur. Ucuz bir nem ölçerle (higrometre) ölçüm yapabilirsiniz; genellikle yüzde kırk ile altmış arası bağıl nem hem deri hem de solunum yolları için rahattır. Değer çok düşükse, özellikle yatak odasında bir nemlendirici cihaz işe yarar. Cihazın suyunu her gün değiştirin ve düzenli temizleyin; bakımsız cihaz küf ve bakteri yayar. Fazla nem de küfe yol açtığı için cihazı sürekli en yüksek ayarda çalıştırmayın.
Giysiler: Yün ve bazı sentetik kumaşlar deriye doğrudan değdiğinde kaşıntıyı artırabilir. İçe pamuklu bir katman giyip yünü üste alın. Çamaşırları parfümsüz deterjanla yıkayın, yumuşatıcıyı azaltın ve durulamayı iyi yapın.
Eller: Kışın en çok zarar gören bölgedir. Elleri ılık suyla yıkayın, parmak aralarını da kurulayın ve her yıkamadan sonra el kremi sürün. Bulaşık ve temizlik için içine pamuklu eldiven giydiğiniz bir lastik eldiven kullanın; dışarıda soğuktan korunmak için de eldiven takın. Gece kalın bir tabaka kapatıcı krem ya da merhem sürüp pamuklu eldivenle uyumak çatlakları birkaç gecede yumuşatabilir. Nemlendirici içeren alkollü el dezenfektanları, gün içinde defalarca sabunla yıkamaktan çoğu zaman daha az kurutur; ancak açık çatlakları yakar. Ellerde kızarıklık, kabarcık ya da sulanma başladıysa bu artık basit kuruluk değil, el egzaması olabilir. Ayrımı elde egzama ve dishidrotik egzama rehberinde bulabilirsiniz.
Dudaklar ve topuklar: Dudakları yalamak geçici bir rahatlama verir, ama tükürük kuruyunca çatlak derinleşir. Kokusuz, vazelin ya da balmumu içeren bir dudak koruyucu yeterlidir; mentol ve kafur içeren ürünler hassas dudakta yanma yapabilir. Topuklardaki kalın ve çatlayan deride üre içeren kremler akşamları çorapla birlikte kullanılabilir. Kanayan derin topuk çatlakları, özellikle diyabeti olanlarda, hekime gösterilmelidir.
Kuru ciltte yapılmaması gerekenler ve yaygın yanlışlar
Kuru ciltte en sık yapılan hatalar, deriyi daha da yıpratan temizlik alışkanlıkları ve etkisi kanıtlanmamış ev çözümleridir. Şunlardan kaçının:
- Sert kese ve sık peeling: Hamamda ya da duşta sert keseyle ovmak zaten zayıflamış bariyeri soyar. Kışın kese yapacaksanız seyrek ve nazik olsun.
- Kolonya ve alkollü toniklerle ferahlamak: Alkol deri yağlarını çözer; ellere ve yüze sık kolonya sürmek kuruluğu ve çatlamayı artırır.
- Limon, karbonat ve sirke: Deri yüzeyinin asit dengesini bozar, çatlaklarda yanma ve tahriş yapar. Limon sürülen yere güneş gelirse leke de kalabilir.
- Çok sıcak su ve kaloriferin dibinde oturmak: Kaşıntıyı bir anlığına bastırır gibi görünür, ama kısa sürede artırır.
- Saf zeytinyağını vücut nemlendiricisi olarak kullanmak: Saf zeytinyağının deri bariyerini zayıflatabildiğini gösteren araştırmalar vardır; özellikle atopik ciltte ve bebeklerde düzenli kullanım önerilmez.
- Kaşıyarak rahatlamak: Kaşımak bariyeri yırtar ve kaşıntıyı artırır. Bunun yerine soğuk kompres ya da buzdolabında bekletilmiş bir nemlendirici rahatlatabilir.
İki yaygın inancı da düzeltmek gerekir. “Çok su içersem cildim nemlenir” düşüncesinin dayanağı zayıftır: vücudunuz susuz değilse fazladan içilen su deriyi belirgin biçimde nemlendirmez; bariyeri dışarıdan desteklemek gerekir. “Cilt nemlendiriciye alışır, sonra kendi nemini üretmez” inancı da doğru değildir. Düzenli nemlendirme, bariyerin kendini onarması için zaman kazandırır.
Beslenmenin rolü de abartılmamalı, yok sayılmamalıdır. Çok düşük yağlı ya da çok kısıtlı diyetler, ciddi kilo kaybı ve uzun süren yetersiz beslenme deriyi kurutabilir; dengeli beslenmek bu yüzden önemlidir. Balık, ceviz ve keten tohumu gibi omega-3 kaynaklarının kuruluğa iyi geldiği sık söylenir, ancak takviye olarak alınmasının kuru cildi belirgin düzelttiğine dair kanıt sınırlıdır. Vitamin takviyeleri ise ancak kan testinde bir eksiklik gösterildiğinde anlam taşır; kuru cildi tek başına düzelten bir “cilt vitamini” yoktur.
Atopik dermatit: kuru ciltten farkı ne?
Atopik dermatit, kuruluğun yanında belirgin kaşıntı, kızarıklık ve tekrarlayan ataklarla seyreden kronik bir egzama türüdür; basit kış kuruluğundan farklı olarak nemlendirici tek başına çoğu zaman yetmez. Genellikle bebeklik ya da çocuklukta başlar ve ailede astım, alerjik nezle ya da egzama öyküsü sıktır. Bebeklerde yanaklar ve kolların dış yüzü, daha büyük çocuk ve erişkinlerde dirsek içi, diz arkası, boyun ve göz kapakları tipik yerlerdir. Kaşıntı geceleri artar ve uykuyu böler.
Atopik ciltte bariyer zaten zayıf olduğu için kış, atakların sık görüldüğü bir dönemdir. Bakımın temeli aynıdır: ılık ve kısa banyo, parfümsüz temizleyici ve günde en az iki kez bol nemlendirici. Atak dönemlerinde ise hekimin önerdiği kortizonlu kremler ya da kortizon içermeyen iltihap giderici kremler kısa sürede kontrol sağlar. Şiddetli ve yaygın tabloda ışık tedavisi, ağızdan alınan tedaviler ve biyolojik tedaviler gündeme gelir. Egzama türlerini ve tedavi basamaklarını egzama nedir rehberinde, bebeklere özgü bakımı ise bebeklerde egzama yazısında bulabilirsiniz.
Ne zaman dermatoloğa başvurmalı?
İki hafta boyunca doğru yıkanma ve düzenli nemlendirmeye rağmen kuruluk ve kaşıntı geçmiyorsa ya da aşağıdaki belirtilerden biri varsa dermatoloğa başvurmalısınız:
- Kaşıntı uykunuzu bölüyor ya da gün içinde işinize odaklanmanızı engelliyorsa,
- Deride kızarıklık, sulanma, kabarcık ya da kabuklanma gelişmişse,
- Çatlaklar derinleşip kanıyorsa veya sarı kabuk, irin, şişlik gibi enfeksiyon bulguları ortaya çıkıyorsa,
- Görünür bir döküntü olmadan bütün vücutta kaşıntı varsa; özellikle kilo kaybı, ateş, gece terlemesi ya da aşırı yorgunluk eşlik ediyorsa,
- Kuruluğa üşüme, kilo alma, çok su içme ya da sık idrara çıkma gibi yakınmalar eklenmişse,
- Bebek ya da küçük çocukta kuruluk kaşıntılı kızarıklığa dönüşmüşse,
- Gebeliğin son aylarında, özellikle avuç içi ve ayak tabanlarında döküntüsüz yoğun kaşıntı başlamışsa. Bu, gebeliğe özgü bir karaciğer sorununa işaret edebilir ve aynı gün değerlendirilmelidir.
Nedeni bulunamayan ve geceleri artan kaşıntıda vücutta kaşıntının nedenlerini anlatan yazıdaki ayrıntılar da yol gösterici olabilir.
Muayenede ne yapılır?
Muayenede kuruluğun ne zamandır sürdüğü, hangi bölgelerde olduğu, banyo alışkanlıkları, kullanılan temizleyici ve kremler, ilaçlar ve ailede alerjik hastalık olup olmadığı sorulur. Deri baştan ayağa incelenir; egzama, sedef, mantar ve kalıtsal kuruluk birbirinden ayrılır. Gerekirse tiroid, kan şekeri, böbrek ve karaciğer testleri istenir. Ardından size uygun nemlendirici türü ve formu, uygulama sıklığı ve gerekiyorsa kısa süreli iltihap giderici tedavi planlanır. Kuruluk bir egzamaya eşlik ediyorsa egzama tedavisi sayfasında yaklaşımın ayrıntıları yer alıyor.
Cilt sorununuz için uzman görüşü alın
İlgili rehberler: Atopik Dermatit Nedir? Belirtileri ve Tedavisi · Topuk Çatlağı Neden Olur? Topuk Çatlağına Ne İyi Gelir?